Adhyāya 58

जनमेजय उवाच । य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः । सम्यक्ताञ्श्रोतुमिच्छामि राज्ञश्चान्यान्सुवर्चसः ॥

janamejaya uvāca । ya ete kīrtitā brahman ye cānye nānukīrtitāḥ । samyak tāñ śrotum icchāmi rājñaś cānyān suvarcasaḥ ॥

यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाः । भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥

yadartham iha saṁbhūtā devakalpā mahārathāḥ । bhuvi tan me mahābhāga samyag ākhyātum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम् । तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rahasyaṁ khalv idaṁ rājan devānām iti naḥ śrutam । tat tu te kathayiṣyāmi namaskr̥tvā svayaṁbhuve ॥

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुरा । जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ॥

triḥsaptakr̥tvaḥ pr̥thivīṁ kr̥tvā niḥkṣatriyāṁ purā । jāmadagnyas tapas tepe mahendre parvatottame ॥

तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति । ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्गर्भार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥

tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kr̥te sati । brāhmaṇān kṣatriyā rājan garbhārthinyo ’bhicakramuḥ ॥

ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः । ऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा ॥

tābhiḥ saha samāpetur brāhmaṇāḥ saṁśitavratāḥ । r̥tāv r̥tau naravyāghra na kāmān nānr̥tau tathā ॥

तेभ्यस्तु लेभिरे गर्भान्क्षत्रियास्ताः सहस्रशः । ततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् । कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये ॥

tebhyas tu lebhire garbhān kṣatriyās tāḥ sahasraśaḥ । tataḥ suṣuvire rājan kṣatriyān vīryasaṁmatān । kumārāṁś ca kumārīś ca punaḥ kṣatrābhivr̥ddhaye ॥

एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिः । जातमृध्यत धर्मेण सुदीर्घेणायुषान्वितम् । चत्वारोऽपि तदा वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः ॥

evaṁ tad brāhmaṇaiḥ kṣatraṁ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ । jātam r̥dhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam । catvāro ’pi tadā varṇā babhūvur brāhmaṇottarāḥ ॥

अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथा । तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि । ऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तदा स्म भरतर्षभ ॥

abhyagacchann r̥tau nārīṁ na kāmān nānr̥tau tathā । tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatāny api । r̥tau dārāṁś ca gacchanti tadā sma bharatarṣabha ॥

ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः । ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः । आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः ॥

tato ’vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ । tāḥ prajāḥ pr̥thivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ । ādhibhir vyādhibhiś caiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ ॥

अथेमां सागरापाङ्गां गां गजेन्द्रगताखिलाम् । अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनकाननाम् ॥

athemāṁ sāgarāpāṅgāṁ gāṁ gajendragatākhilām । adhyatiṣṭhat punaḥ kṣatraṁ saśailavanakānanām ॥

प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुंधराम् । ब्राह्मणाद्यास्तदा वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम् ॥

praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṁ vasuṁdharām । brāhmaṇādyās tadā varṇā lebhire mudam uttamām ॥

कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाः । दण्डं दण्ड्येषु धर्मेण प्रणयन्तोऽन्वपालयन् ॥

kāmakrodhodbhavān doṣān nirasya ca narādhipāḥ । daṇḍaṁ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto ’nvapālayan ॥

तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः । स्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः ॥

tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ । svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayan prajāḥ ॥

न बाल एव म्रियते तदा कश्चिन्नराधिप । न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनः ॥

na bāla eva mriyate tadā kaś cin narādhipa । na ca striyaṁ prajānāti kaś cid aprāptayauvanaḥ ॥

एवमायुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ । इयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी ॥

evam āyuṣmatībhis tu prajābhir bharatarṣabha । iyaṁ sāgaraparyantā samāpūryata medinī ॥

ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैः । साङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा ॥

ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ । sāṅgopaniṣadān vedān viprāś cādhīyate tadā ॥

न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाः स्म तदा नृप । न च शूद्रसमाभ्याशे वेदानुच्चारयन्त्युत ॥

na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nr̥pa । na ca śūdrasamābhyāśe vedān uccārayanty uta ॥

कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविह । न गामयुञ्जन्त धुरि कृशाङ्गाश्चाप्यजीवयन् ॥

kārayantaḥ kr̥ṣiṁ gobhis tathā vaiśyāḥ kṣitāv iha । na gām ayuñjanta dhuri kr̥śāṅgāś cāpy ajīvayan ॥

फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः । न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा ॥

phenapāṁś ca tathā vatsān na duhanti sma mānavāḥ । na kūṭamānair vaṇijaḥ paṇyaṁ vikrīṇate tadā ॥

कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः । धर्ममेवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः ॥

karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ । dharmam evānupaśyantaś cakrur dharmaparāyaṇāḥ ॥

स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिप । एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित् ॥

svakarmaniratāś cāsan sarve varṇā narādhipa । evaṁ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kva cit ॥

काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभ । फलन्त्यृतुषु वृक्षाश्च पुष्पाणि च फलानि च ॥

kāle gāvaḥ prasūyante nāryaś ca bharatarṣabha । phalanty r̥tuṣu vr̥kṣāś ca puṣpāṇi ca phalāni ca ॥

एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप । आपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम् ॥

evaṁ kr̥tayuge samyag vartamāne tadā nr̥pa । āpūryata mahī kr̥tsnā prāṇibhir bahubhir bhr̥śam ॥

ततः समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभ । असुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां मनुजपुंगव ॥

tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha । asurā jajñire kṣetre rājñāṁ manujapuṁgava ॥

आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि । ऐश्वर्याद्भ्रंशिताश्चापि संबभूवुः क्षिताविह ॥

ādityair hi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi । aiśvaryād bhraṁśitāś cāpi saṁbabhūvuḥ kṣitāv iha ॥

इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु मनस्विनः । जज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो ॥

iha devatvam icchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ । jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣv asurā vibho ॥

गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु च । क्रव्यादेषु च भूतेषु गजेषु च मृगेषु च ॥

goṣv aśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca । kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mr̥geṣu ca ॥

जातैरिह महीपाल जायमानैश्च तैर्मही । न शशाकात्मनात्मानमियं धारयितुं धरा ॥

jātair iha mahīpāla jāyamānaiś ca tair mahī । na śaśākātmanātmānam iyaṁ dhārayituṁ dharā ॥

अथ जाता महीपालाः केचिद्बलसमन्विताः । दितेः पुत्रा दनोश्चैव तस्माल्लोकादिह च्युताः ॥

atha jātā mahīpālāḥ ke cid balasamanvitāḥ । diteḥ putrā danoś caiva tasmāl lokād iha cyutāḥ ॥

वीर्यवन्तोऽवलिप्तास्ते नानारूपधरा महीम् । इमां सागरपर्यन्तां परीयुररिमर्दनाः ॥

vīryavanto ’valiptās te nānārūpadharā mahīm । imāṁ sāgaraparyantāṁ parīyur arimardanāḥ ॥

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैवाप्यपीडयन् । अन्यानि चैव भूतानि पीडयामासुरोजसा ॥

brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṁś caivāpy apīḍayan । anyāni caiva bhūtāni pīḍayām āsur ojasā ॥

त्रासयन्तो विनिघ्नन्तस्तांस्तान्भूतगणांश्च ते । विचेरुः सर्वतो राजन्महीं शतसहस्रशः ॥

trāsayanto vinighnantas tāṁs tān bhūtagaṇāṁś ca te । viceruḥ sarvato rājan mahīṁ śatasahasraśaḥ ॥

आश्रमस्थान्महर्षींश्च धर्षयन्तस्ततस्ततः । अब्रह्मण्या वीर्यमदा मत्ता मदबलेन च ॥

āśramasthān maharṣīṁś ca dharṣayantas tatas tataḥ । abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca ॥

एवं वीर्यबलोत्सिक्तैर्भूरियं तैर्महासुरैः । पीड्यमाना महीपाल ब्रह्माणमुपचक्रमे ॥

evaṁ vīryabalotsiktair bhūr iyaṁ tair mahāsuraiḥ । pīḍyamānā mahīpāla brahmāṇam upacakrame ॥

न हीमां पवनो राजन्न नागा न नगा महीम् । तदा धारयितुं शेकुराक्रान्तां दानवैर्बलात् ॥

na hīmāṁ pavano rājan na nāgā na nagā mahīm । tadā dhārayituṁ śekur ākrāntāṁ dānavair balāt ॥

ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता । जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम् ॥

tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā । jagāma śaraṇaṁ devaṁ sarvabhūtapitāmaham ॥

सा संवृतं महाभागैर्देवद्विजमहर्षिभिः । ददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम् ॥

sā saṁvr̥taṁ mahābhāgair devadvijamaharṣibhiḥ । dadarśa devaṁ brahmāṇaṁ lokakartāram avyayam ॥

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्ठितैः । वन्द्यमानं मुदोपेतैर्ववन्दे चैनमेत्य सा ॥

gandharvair apsarobhiś ca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ । vandyamānaṁ mudopetair vavande cainam etya sā ॥

अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनी । संनिधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत ॥

atha vijñāpayām āsa bhūmis taṁ śaraṇārthinī । saṁnidhau lokapālānāṁ sarveṣām eva bhārata ॥

तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवः । पूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्ठिनः ॥

tat pradhānātmanas tasya bhūmeḥ kr̥tyaṁ svayaṁbhuvaḥ । pūrvam evābhavad rājan viditaṁ parameṣṭhinaḥ ॥

स्रष्टा हि जगतः कस्मान्न संबुध्येत भारत । सुरासुराणां लोकानामशेषेण मनोगतम् ॥

sraṣṭā hi jagataḥ kasmān na saṁbudhyeta bhārata । surāsurāṇāṁ lokānām aśeṣeṇa manogatam ॥

तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिर्विभुः । प्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः ॥

tām uvāca mahārāja bhūmiṁ bhūmipatir vibhuḥ । prabhavaḥ sarvabhūtānām īśaḥ śaṁbhuḥ prajāpatiḥ ॥

यदर्थमसि संप्राप्ता मत्सकाशं वसुंधरे । तदर्थं संनियोक्ष्यामि सर्वानेव दिवौकसः ॥

yadartham asi saṁprāptā matsakāśaṁ vasuṁdhare । tadarthaṁ saṁniyokṣyāmi sarvān eva divaukasaḥ ॥

इत्युक्त्वा स महीं देवो ब्रह्मा राजन्विसृज्य च । आदिदेश तदा सर्वान्विबुधान्भूतकृत्स्वयम् ॥

ity uktvā sa mahīṁ devo brahmā rājan visr̥jya ca । ādideśa tadā sarvān vibudhān bhūtakr̥t svayam ॥

अस्या भूमेर्निरसितुं भारं भागैः पृथक्पृथक् । अस्यामेव प्रसूयध्वं विरोधायेति चाब्रवीत् ॥

asyā bhūmer nirasituṁ bhāraṁ bhāgaiḥ pr̥thak pr̥thak । asyām eva prasūyadhvaṁ virodhāyeti cābravīt ॥

तथैव च समानीय गन्धर्वाप्सरसां गणान् । उवाच भगवान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम् । स्वैरंशैः संप्रसूयध्वं यथेष्टं मानुषेष्विति ॥

tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṁ gaṇān । uvāca bhagavān sarvān idaṁ vacanam uttamam । svair aṁśaiḥ saṁprasūyadhvaṁ yatheṣṭaṁ mānuṣeṣv iti ॥

अथ शक्रादयः सर्वे श्रुत्वा सुरगुरोर्वचः । तथ्यमर्थ्यं च पथ्यं च तस्य ते जगृहुस्तदा ॥

atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suraguror vacaḥ । tathyam arthyaṁ ca pathyaṁ ca tasya te jagr̥hus tadā ॥

अथ ते सर्वशोंऽशैः स्वैर्गन्तुं भूमिं कृतक्षणाः । नारायणममित्रघ्नं वैकुण्ठमुपचक्रमुः ॥

atha te sarvaśo ’ṁśaiḥ svair gantuṁ bhūmiṁ kr̥takṣaṇāḥ । nārāyaṇam amitraghnaṁ vaikuṇṭham upacakramuḥ ॥

यः स चक्रगदापाणिः पीतवासासितप्रभः । पद्मनाभः सुरारिघ्नः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥

yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥ । padmanābhaḥ surārighnaḥ pr̥thucārvañcitekṣaṇaḥ ॥

तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम् । अंशेनावतरस्वेति तथेत्याह च तं हरिः ॥

taṁ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam । aṁśenāvatarasveti tathety āha ca taṁ hariḥ ॥