Adhyāya 59

वैशंपायन उवाच । अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम् । अवतर्तुं महीं स्वर्गादंशतः सहितः सुरैः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । atha nārāyaṇenendraś cakāra saha saṁvidam । avatartuṁ mahīṁ svargād aṁśataḥ sahitaḥ suraiḥ ॥

आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः । निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह ॥

ādiśya ca svayaṁ śakraḥ sarvān eva divaukasaḥ । nirjagāma punas tasmāt kṣayān nārāyaṇasya ha ॥

तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च । अवतेरुः क्रमेणेमां महीं स्वर्गाद्दिवौकसः ॥

te ’marārivināśāya sarvalokahitāya ca । avateruḥ krameṇemāṁ mahīṁ svargād divaukasaḥ ॥

ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च । जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः ॥

tato brahmarṣivaṁśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca । jajñire rājaśārdūla yathākāmaṁ divaukasaḥ ॥

दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा । पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्त्वान्यनेकशः ॥

dānavān rākṣasāṁś caiva gandharvān pannagāṁs tathā । puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvāny anekaśaḥ ॥

दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा । न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम ॥

dānavā rākṣasāś caiva gandharvāḥ pannagās tathā । na tān balasthān bālye ’pi jaghnur bharatasattama ॥

जनमेजय उवाच । देवदानवसंघानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम् ॥

janamejaya uvāca । devadānavasaṁghānāṁ gandharvāpsarasāṁ tathā । mānavānāṁ ca sarveṣāṁ tathā vai yakṣarakṣasām ॥

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः । प्राणिनां चैव सर्वेषां सर्वशः सर्वविद्ध्यसि ॥

śrotum icchāmi tattvena saṁbhavaṁ kr̥tsnam āditaḥ । prāṇināṁ caiva sarveṣāṁ sarvaśaḥ sarvavid dhy asi ॥

वैशंपायन उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे । सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hanta te kathayiṣyāmi namaskr̥tvā svayaṁbhuve । surādīnām ahaṁ samyag lokānāṁ prabhavāpyayam ॥

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥

brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ । marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ॥

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥

marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāt tu imāḥ prajāḥ । prajajñire mahābhāgā dakṣakanyās trayodaśa ॥

अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः । क्रोधा प्रावा अरिष्टा च विनता कपिला तथा ॥

aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṁhikā muniḥ । krodhā prāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā ॥

कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत । एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥

kadrūś ca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata । etāsāṁ vīryasaṁpannaṁ putrapautram anantakam ॥

अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत ॥

adityāṁ dvādaśādityāḥ saṁbhūtā bhuvaneśvarāḥ । ye rājan nāmatas tāṁs te kīrtayiṣyāmi bhārata ॥

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणश्चांश एव च । भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा ॥

dhātā mitro ’ryamā śakro varuṇaś cāṁśa eva ca । bhago vivasvān pūṣā ca savitā daśamas tathā ॥

एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते । जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥

ekādaśas tathā tvaṣṭā viṣṇur dvādaśa ucyate । jaghanyajaḥ sa sarveṣām ādityānāṁ guṇādhikaḥ ॥

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः । नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पुत्राः पञ्च महात्मनः ॥

eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smr̥taḥ । nāmnā khyātās tu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ ॥

प्रह्रादः पूर्वजस्तेषां संह्रादस्तदनन्तरम् । अनुह्रादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ ॥

prahrādaḥ pūrvajas teṣāṁ saṁhrādas tadanantaram । anuhrādas tr̥tīyo ’bhūt tasmāc ca śibibāṣkalau ॥

प्रह्रादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति विश्रुताः ॥

prahrādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata । virocanaś ca kumbhaś ca nikumbhaś ceti viśrutāḥ ॥

विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान् । बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः ॥

virocanasya putro ’bhūd balir ekaḥ pratāpavān । baleś ca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ ॥

चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः ॥

catvāriṁśad danoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata । teṣāṁ prathamajo rājā vipracittir mahāyaśāḥ ॥

शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः । असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः ॥

śambaro namuciś caiva pulomā ceti viśrutaḥ । asilomā ca keśī ca durjayaś caiva dānavaḥ ॥

अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कुश्च वीर्यवान् । तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च यः ॥

ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān । tathā gaganamūrdhā ca vegavān ketumāṁś ca yaḥ ॥

स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाजकस्तथा । अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महासुरः ॥

svarbhānur aśvo ’śvapatir vr̥ṣaparvājakas tathā । aśvagrīvaś ca sūkṣmaś ca tuhuṇḍaś ca mahāsuraḥ ॥

इसृपा एकचक्रश्च विरूपाक्षो हराहरौ । निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपथः कापथस्तथा ॥

isr̥pā ekacakraś ca virūpākṣo harāharau । nicandraś ca nikumbhaś ca kupathaḥ kāpathas tathā ॥

शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा । इति ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः । अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ ॥

śarabhaḥ śalabhaś caiva sūryācandramasau tathā । iti khyātā danor vaṁśe dānavāḥ parikīrtitāḥ । anyau tu khalu devānāṁ sūryācandramasau smr̥tau ॥

इमे च वंशे प्रथिताः सत्त्ववन्तो महाबलाः । दनुपुत्रा महाराज दश दानवपुङ्गवाः ॥

ime ca vaṁśe prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ । danuputrā mahārāja daśa dānavapuṅgavāḥ ॥

एकाक्षो मृतपा वीरः प्रलम्बनरकावपि । वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः ॥

ekākṣo mr̥tapā vīraḥ pralambanarakāv api । vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaś caiva mahāsuraḥ ॥

गविष्ठश्च दनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः । असंख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत ॥

gaviṣṭhaś ca danāyuś ca dīrghajihvaś ca dānavaḥ । asaṁkhyeyāḥ smr̥tās teṣāṁ putrāḥ pautrāś ca bhārata ॥

सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् । सुचन्द्रं चन्द्रहन्तारं तथा चन्द्रविमर्दनम् ॥

siṁhikā suṣuve putraṁ rāhuṁ candrārkamardanam । sucandraṁ candrahantāraṁ tathā candravimardanam ॥

क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् । गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्मारिमर्दनः ॥

krūrasvabhāvaṁ krūrāyāḥ putrapautram anantakam । gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmārimardanaḥ ॥

अनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः । विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः ॥

anāyuṣaḥ punaḥ putrāś catvāro ’surapuṁgavāḥ । vikṣaro balavīrau ca vr̥traś caiva mahāsuraḥ ॥

कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः । भुवि ख्याता महावीर्या दानवेषु परंतपाः ॥

kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ । bhuvi khyātā mahāvīryā dānaveṣu paraṁtapāḥ ॥

विनाशनश्च क्रोधश्च हन्ता क्रोधस्य चापरः । क्रोधशत्रुस्तथैवान्यः कालेया इति विश्रुताः ॥

vināśanaś ca krodhaś ca hantā krodhasya cāparaḥ । krodhaśatrus tathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ ॥

असुराणामुपाध्यायः शुक्रस्त्वृषिसुतोऽभवत् । ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः ॥

asurāṇām upādhyāyaḥ śukras tv r̥ṣisuto ’bhavat । khyātāś cośanasaḥ putrāś catvāro ’surayājakāḥ ॥

त्वष्टावरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ मन्त्रकर्मिणौ । तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकप्रभावनाः ॥

tvaṣṭāvaras tathātriś ca dvāv anyau mantrakarmiṇau । tejasā sūryasaṁkāśā brahmalokaprabhāvanāḥ ॥

इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम् । असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया ॥

ity eṣa vaṁśaprabhavaḥ kathitas te tarasvinām । asurāṇāṁ surāṇāṁ ca purāṇe saṁśruto mayā ॥

एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः । प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम् ॥

eteṣāṁ yad apatyaṁ tu na śakyaṁ tad aśeṣataḥ । prasaṁkhyātuṁ mahīpāla guṇabhūtam anantakam ॥

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ । आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेया इति स्मृताः ॥

tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca tathaiva garuḍāruṇau । āruṇir vāruṇiś caiva vainateyā iti smr̥tāḥ ॥

शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजंगमः । कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेया महाबलाः ॥

śeṣo ’nanto vāsukiś ca takṣakaś ca bhujaṁgamaḥ । kūrmaś ca kulikaś caiva kādraveyā mahābalāḥ ॥

भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा । गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥

bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇas tathā । gopatir dhr̥tarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ ॥

पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्चैव विश्रुतः । भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी ॥

patravān arkaparṇaś ca prayutaś caiva viśrutaḥ । bhīmaś citrarathaś caiva vikhyātaḥ sarvavid vaśī ॥

तथा शालिशिरा राजन्प्रद्युम्नश्च चतुर्दशः । कलिः पञ्चदशश्चैव नारदश्चैव षोडशः । इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः ॥

tathā śāliśirā rājan pradyumnaś ca caturdaśaḥ । kaliḥ pañcadaśaś caiva nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ । ity ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ ॥

अतस्तु भूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत । अनवद्यामनुवशामनूनामरुणां प्रियाम् । अनूपां सुभगां भासीमिति प्रावा व्यजायत ॥

atas tu bhūtāny anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata । anavadyām anuvaśām anūnām aruṇāṁ priyām । anūpāṁ subhagāṁ bhāsīm iti prāvā vyajāyata ॥

सिद्धः पूर्णश्च बर्ही च पूर्णाशश्च महायशाः । ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः ॥

siddhaḥ pūrṇaś ca barhī ca pūrṇāśaś ca mahāyaśāḥ । brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaś caiva saptamaḥ ॥

विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा । इत्येते देवगन्धर्वाः प्रावेयाः परिकीर्तिताः ॥

viśvāvasuś ca bhānuś ca sucandro daśamas tathā । ity ete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ ॥

इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् । प्रावासूत महाभागा देवी देवर्षितः पुरा ॥

imaṁ tv apsarasāṁ vaṁśaṁ viditaṁ puṇyalakṣaṇam । prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā ॥

अलम्बुसा मिश्रकेषी विद्युत्पर्णा तुलानघा । अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा ॥

alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā । aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvan manoramā ॥

असिता च सुबाहुश्च सुव्रता सुभुजा तथा । सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हहाहुहू । तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥

asitā ca subāhuś ca suvratā subhujā tathā । supriyā cātibāhuś ca vikhyātau ca hahāhuhū । tumburuś ceti catvāraḥ smr̥tā gandharvasattamāḥ ॥

अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा । अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम् ॥

amr̥taṁ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasas tathā । apatyaṁ kapilāyās tu purāṇe parikīrtitam ॥

इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया । यथावत्परिसंख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥

iti te sarvabhūtānāṁ saṁbhavaḥ kathito mayā । yathāvat parisaṁkhyāto gandharvāpsarasāṁ tathā ॥

भुजगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा । गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम् ॥

bhujagānāṁ suparṇānāṁ rudrāṇāṁ marutāṁ tathā । gavāṁ ca brāhmaṇānāṁ ca śrīmatāṁ puṇyakarmaṇām ॥

आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः । श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता ॥

āyuṣyaś caiva puṇyaś ca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ । śrotavyaś caiva satataṁ śrāvyaś caivānasūyatā ॥

इमं तु वंशं नियमेन यः पठे;न्महात्मनां ब्राह्मणदेवसंनिधौ । अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं; श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥

imaṁ tu vaṁśaṁ niyamena yaḥ paṭhen; mahātmanāṁ brāhmaṇadevasaṁnidhau । apatyalābhaṁ labhate sa puṣkalaṁ; śriyaṁ yaśaḥ pretya ca śobhanāṁ gatim ॥