Adhyāya 57

वैशंपायन उवाच । राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः । बभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ । babhūva mr̥gayāṁ gantuṁ sa kadā cid dhr̥tavrataḥ ॥

स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः । इन्द्रोपदेशाज्जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः ॥

sa cediviṣayaṁ ramyaṁ vasuḥ pauravanandanaḥ । indropadeśāj jagrāha grahaṇīyaṁ mahīpatiḥ ॥

तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम् । देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम् ॥

tam āśrame nyastaśastraṁ nivasantaṁ taporatim । devaḥ sākṣāt svayaṁ vajrī samupāyān mahīpatim ॥

इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै । तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयत् ॥

indratvam arho rājāyaṁ tapasety anucintya vai । taṁ sāntvena nr̥paṁ sākṣāt tapasaḥ saṁnyavartayat ॥

इन्द्र उवाच । न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते । तं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत् ॥

indra uvāca । na saṁkīryeta dharmo ’yaṁ pr̥thivyāṁ pr̥thivīpate । taṁ pāhi dharmo hi dhr̥taḥ kr̥tsnaṁ dhārayate jagat ॥

लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः । धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यानाप्स्यसि शाश्वतान् ॥

lokyaṁ dharmaṁ pālaya tvaṁ nityayuktaḥ samāhitaḥ । dharmayuktas tato lokān puṇyān āpsyasi śāśvatān ॥

दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियः । ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप ॥

diviṣṭhasya bhuviṣṭhas tvaṁ sakhā bhūtvā mama priyaḥ । ūdhaḥ pr̥thivyā yo deśas tam āvasa narādhipa ॥

पशव्यश्चैव पुण्यश्च सुस्थिरो धनधान्यवान् । स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः ॥

paśavyaś caiva puṇyaś ca susthiro dhanadhānyavān । svārakṣyaś caiva saumyaś ca bhogyair bhūmiguṇair yutaḥ ॥

अत्यन्यानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः । वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप ॥

aty anyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhir yutaḥ । vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa ॥

धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः । न च मिथ्याप्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥

dharmaśīlā janapadāḥ susaṁtoṣāś ca sādhavaḥ । na ca mithyāpralāpo ’tra svaireṣv api kuto ’nyathā ॥

न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः । युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुक्षयन्ति च ॥

na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ । yuñjate dhuri no gāś ca kr̥śāḥ saṁdhukṣayanti ca ॥

सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत् ॥

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada । na te ’sty aviditaṁ kiṁ cit triṣu lokeṣu yad bhavet ॥

देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत् । आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते ॥

devopabhogyaṁ divyaṁ ca ākāśe sphāṭikaṁ mahat । ākāśagaṁ tvāṁ maddattaṁ vimānam upapatsyate ॥

त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः । चरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो विग्रहवानिव ॥

tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ । cariṣyasy uparistho vai devo vigrahavān iva ॥

ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् । धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥

dadāmi te vaijayantīṁ mālām amlānapaṅkajām । dhārayiṣyati saṁgrāme yā tvāṁ śastrair avikṣatam ॥

लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप । इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥

lakṣaṇaṁ caitad eveha bhavitā te narādhipa । indramāleti vikhyātaṁ dhanyam apratimaṁ mahat ॥

वैशंपायन उवाच । यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः । इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yaṣṭiṁ ca vaiṇavīṁ tasmai dadau vr̥traniṣūdanaḥ । iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṁ paripālinīm ॥

तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा । प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा ॥

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṁ bhūmau bhūmipatis tadā । praveśaṁ kārayām āsa gate saṁvatsare tadā ॥

ततः प्रभृति चाद्यापि यष्ट्याः क्षितिपसत्तमैः । प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः ॥

tataḥ prabhr̥ti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ । praveśaḥ kriyate rājan yathā tena pravartitaḥ ॥

अपरेद्युस्तथा चास्याः क्रियते उच्छ्रयो नृपैः । अलंकृतायाः पिटकैर्गन्धैर्माल्यैश्च भूषणैः । माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियतेऽपि च ॥

aparedyus tathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nr̥paiḥ । alaṁkr̥tāyāḥ piṭakair gandhair mālyaiś ca bhūṣaṇaiḥ । mālyadāmaparikṣiptā vidhivat kriyate ’pi ca ॥

भगवान्पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरः । स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः ॥

bhagavān pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṁkaraḥ । svayam eva gr̥hītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ ॥

एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देव कृतां शुभाम् । वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीद्विभुः ॥

etāṁ pūjāṁ mahendras tu dr̥ṣṭvā deva kr̥tāṁ śubhām । vasunā rājamukhyena prītimān abravīd vibhuḥ ॥

ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम । कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ॥

ye pūjayiṣyanti narā rājānaś ca mahaṁ mama । kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatir nr̥paḥ ॥

तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति । तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति ॥

teṣāṁ śrīr vijayaś caiva sarāṣṭrāṇāṁ bhaviṣyati । tathā sphīto janapado muditaś ca bhaviṣyati ॥

एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप । वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः ॥

evaṁ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa । vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo ’bhisatkr̥taḥ ॥

उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः । भूमिदानादिभिर्दानैर्यथा पूता भवन्ति वै । वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन ते ॥

utsavaṁ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ । bhūmidānādibhir dānair yathā pūtā bhavanti vai । varadānamahāyajñais tathā śakrotsavena te ॥

संपूजितो मघवता वसुश्चेदिपतिस्तदा । पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम् । इन्द्रप्रीत्या भूमिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः ॥

saṁpūjito maghavatā vasuś cedipatis tadā । pālayām āsa dharmeṇa cedisthaḥ pr̥thivīm imām । indraprītyā bhūmipatiś cakārendramahaṁ vasuḥ ॥

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः । नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत् ॥

putrāś cāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ । nānārājyeṣu ca sutān sa samrāḍ abhyaṣecayat ॥

महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथः । प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् । मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः ॥

mahāratho magadharāḍ viśruto yo br̥hadrathaḥ । pratyagrahaḥ kuśāmbaś ca yam āhur maṇivāhanam । macchillaś ca yaduś caiva rājanyaś cāparājitaḥ ॥

एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः । न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च । वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः ॥

ete tasya sutā rājan rājarṣer bhūritejasaḥ । nyaveśayan nāmabhiḥ svais te deśāṁś ca purāṇi ca । vāsavāḥ pañca rājānaḥ pr̥thagvaṁśāś ca śāśvatāḥ ॥

वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम् । उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् । राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम् ॥

vasantam indraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam । upatasthur mahātmānaṁ gandharvāpsaraso nr̥pam । rājoparicarety evaṁ nāma tasyātha viśrutam ॥

पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिः । अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल ॥

puropavāhinīṁ tasya nadīṁ śuktimatīṁ giriḥ । arautsīc cetanāyuktaḥ kāmāt kolāhalaḥ kila ॥

गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् । निश्चक्राम नदी तेन प्रहारविवरेण सा ॥

giriṁ kolāhalaṁ taṁ tu padā vasur atāḍayat । niścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā ॥

तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम् । तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत् ॥

tasyāṁ nadyām ajanayan mithunaṁ parvataḥ svayam । tasmād vimokṣaṇāt prītā nadī rājñe nyavedayat ॥

यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः । वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमम् । चकार पत्नीं कन्यां तु दयितां गिरिकां नृपः ॥

yaḥ pumān abhavat tatra taṁ sa rājarṣisattamaḥ । vasur vasupradaś cakre senāpatim ariṁdamam । cakāra patnīṁ kanyāṁ tu dayitāṁ girikāṁ nr̥paḥ ॥

वसोः पत्नी तु गिरिका कामात्काले न्यवेदयत् । ऋतुकालमनुप्राप्तं स्नाता पुंसवने शुचिः ॥

vasoḥ patnī tu girikā kāmāt kāle nyavedayat । r̥tukālam anuprāptaṁ snātā puṁsavane śuciḥ ॥

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति । तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरम् ॥

tadahaḥ pitaraś cainam ūcur jahi mr̥gān iti । taṁ rājasattamaṁ prītās tadā matimatāṁ varam ॥

स पितॄणां नियोगं तमव्यतिक्रम्य पार्थिवः । चचार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् । अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥

sa pitr̥̄ṇāṁ niyogaṁ tam avyatikramya pārthivaḥ । cacāra mr̥gayāṁ kāmī girikām eva saṁsmaran । atīva rūpasaṁpannāṁ sākṣāc chriyam ivāparām ॥

तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो रुचिरे वने । स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः ॥

tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane । skannamātraṁ ca tad reto vr̥kṣapatreṇa bhūmipaḥ ॥

प्रतिजग्राह मिथ्या मे न स्कन्देद्रेत इत्युत । ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः ॥

pratijagrāha mithyā me na skanded reta ity uta । r̥tuś ca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syād iti prabhuḥ ॥

संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः । अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः ॥

saṁcintyaivaṁ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ । amoghatvaṁ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ ॥

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः । अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम् । सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो ज्ञात्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् ॥

śukraprasthāpane kālaṁ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ । abhimantryātha tac chukram ārāt tiṣṭhantam āśugam । sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṁ tato ’bravīt ॥

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय । गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै ॥

matpriyārtham idaṁ saumya śukraṁ mama gr̥haṁ naya । girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hy ārtavam adya vai ॥

गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् । जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः ॥

gr̥hītvā tat tadā śyenas tūrṇam utpatya vegavān । javaṁ paramam āsthāya pradudrāva vihaṁgamaḥ ॥

तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः । अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया ॥

tam apaśyad athāyāntaṁ śyenaṁ śyenas tathāparaḥ । abhyadravac ca taṁ sadyo dr̥ṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā ॥

तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः । युध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ॥

tuṇḍayuddham athākāśe tāv ubhau saṁpracakratuḥ । yudhyator apatad retas tac cāpi yamunāmbhasi ॥

तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराः । मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी ॥

tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ । mīnabhāvam anuprāptā babhūva yamunācarī ॥

श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम् । जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी ॥

śyenapādaparibhraṣṭaṁ tad vīryam atha vāsavam । jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī ॥

कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः । मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम । उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीपुमांसं च मानुषम् ॥

kadā cid atha matsīṁ tāṁ babandhur matsyajīvinaḥ । māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama । ujjahrur udarāt tasyāḥ strīpumāṁsaṁ ca mānuṣam ॥

आश्चर्यभूतं मत्वा तद्राज्ञस्ते प्रत्यवेदयन् । काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति ॥

āścaryabhūtaṁ matvā tad rājñas te pratyavedayan । kāye matsyā imau rājan saṁbhūtau mānuṣāv iti ॥

तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः ॥

tayoḥ pumāṁsaṁ jagrāha rājoparicaras tadā । sa matsyo nāma rājāsīd dhārmikaḥ satyasaṁgaraḥ ॥

साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत । पुरोक्ता या भगवता तिर्यग्योनिगता शुभे । मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥

sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata । puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe । mānuṣau janayitvā tvaṁ śāpamokṣam avāpsyasi ॥

ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना । संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च । सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः ॥

tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā । saṁtyajya matsyarūpaṁ sā divyaṁ rūpam avāpya ca । siddharṣicāraṇapathaṁ jagāmātha varāpsarāḥ ॥

या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी । राज्ञा दत्ताथ दाशाय इयं तव भवत्विति । रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः ॥

yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī । rājñā dattātha dāśāya iyaṁ tava bhavatv iti । rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ॥

सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात् । आसीन्मत्स्यसगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता ॥

sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṁśrayāt । āsīn matsyasagandhaiva kaṁ cit kālaṁ śucismitā ॥

शुश्रूषार्थं पितुर्नावं तां तु वाहयतीं जले । तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः ॥

śuśrūṣārthaṁ pitur nāvaṁ tāṁ tu vāhayatīṁ jale । tīrthayātrāṁ parikrāmann apaśyad vai parāśaraḥ ॥

अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम् । दृष्ट्वैव च स तां धीमांश्चकमे चारुदर्शनाम् । विद्वांस्तां वासवीं कन्यां कार्यवान्मुनिपुंगवः ॥

atīva rūpasaṁpannāṁ siddhānām api kāṅkṣitām । dr̥ṣṭvaiva ca sa tāṁ dhīmāṁś cakame cārudarśanām । vidvāṁs tāṁ vāsavīṁ kanyāṁ kāryavān munipuṁgavaḥ ॥

साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे ऋषीन्स्थितान् । आवयोर्दृश्यतोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः ॥

sābravīt paśya bhagavan pārāvāre r̥ṣīn sthitān । āvayor dr̥śyator ebhiḥ kathaṁ nu syāt samāgamaḥ ॥

एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः । येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ॥

evaṁ tayokto bhagavān nīhāram asr̥jat prabhuḥ । yena deśaḥ sa sarvas tu tamobhūta ivābhavat ॥

दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा । विस्मिता चाब्रवीत्कन्या व्रीडिता च मनस्विनी ॥

dr̥ṣṭvā sr̥ṣṭaṁ tu nīhāraṁ tatas taṁ paramarṣiṇā । vismitā cābravīt kanyā vrīḍitā ca manasvinī ॥

विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम् । त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ ॥

viddhi māṁ bhagavan kanyāṁ sadā pitr̥vaśānugām । tvatsaṁyogāc ca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha ॥

कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम । गन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे । एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

kanyātve dūṣite cāpi kathaṁ śakṣye dvijottama । gantuṁ gr̥haṁ gr̥he cāhaṁ dhīman na sthātum utsahe । etat saṁcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram ॥

एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः । उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥

evam uktavatīṁ tāṁ tu prītimān r̥ṣisattamaḥ । uvāca matpriyaṁ kr̥tvā kanyaiva tvaṁ bhaviṣyasi ॥

वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि । वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते ॥

vr̥ṇīṣva ca varaṁ bhīru yaṁ tvam icchasi bhāmini । vr̥thā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite ॥

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् । स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काङ्क्षितं प्रभुः ॥

evam uktā varaṁ vavre gātrasaugandhyam uttamam । sa cāsyai bhagavān prādān manasaḥ kāṅkṣitaṁ prabhuḥ ॥

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता । जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा ॥

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā । jagāma saha saṁsargam r̥ṣiṇādbhutakarmaṇā ॥

तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवि । तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि ॥

tena gandhavatīty eva nāmāsyāḥ prathitaṁ bhuvi । tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi ॥

ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम् । पराशरोऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम् ॥

tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam । parāśaro ’pi bhagavāñ jagāma svaṁ niveśanam ॥

इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् । पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा । जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥

iti satyavatī hr̥ṣṭā labdhvā varam anuttamam । parāśareṇa saṁyuktā sadyo garbhaṁ suṣāva sā । jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān ॥

स मातरमुपस्थाय तपस्येव मनो दधे । स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥

sa mātaram upasthāya tapasy eva mano dadhe । smr̥to ’haṁ darśayiṣyāmi kr̥tyeṣv iti ca so ’bravīt ॥

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । द्वीपे न्यस्तः स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत् ॥

evaṁ dvaipāyano jajñe satyavatyāṁ parāśarāt । dvīpe nyastaḥ sa yad bālas tasmād dvaipāyano ’bhavat ॥

पादापसारिणं धर्मं विद्वान्स तु युगे युगे । आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगानुगमवेक्ष्य च ॥

pādāpasāriṇaṁ dharmaṁ vidvān sa tu yuge yuge । āyuḥ śaktiṁ ca martyānāṁ yugānugam avekṣya ca ॥

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाम्यया । विव्यास वेदान्यस्माच्च तस्माद्व्यास इति स्मृतः ॥

brahmaṇo brāhmaṇānāṁ ca tathānugrahakāmyayā । vivyāsa vedān yasmāc ca tasmād vyāsa iti smr̥taḥ ॥

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् । सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् ॥

vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān । sumantuṁ jaiminiṁ pailaṁ śukaṁ caiva svam ātmajam ॥

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च । संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः ॥

prabhur variṣṭho varado vaiśaṁpāyanam eva ca । saṁhitās taiḥ pr̥thaktvena bhāratasya prakāśitāḥ ॥

तथा भीष्मः शांतनवो गङ्गायाममितद्युतिः । वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥

tathā bhīṣmaḥ śāṁtanavo gaṅgāyām amitadyutiḥ । vasuvīryāt samabhavan mahāvīryo mahāyaśāḥ ॥

शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया । अणीमाण्डव्य इति वै विख्यातः सुमहायशाः ॥

śūle protaḥ purāṇarṣir acoraś coraśaṅkayā । aṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ ॥

स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान् । इषीकया मया बाल्यादेका विद्धा शकुन्तिका ॥

sa dharmam āhūya purā maharṣir idam uktavān । iṣīkayā mayā bālyād ekā viddhā śakuntikā ॥

तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे । तन्मे सहस्रसमितं कस्मान्नेहाजयत्तपः ॥

tat kilbiṣaṁ smare dharma nānyat pāpam ahaṁ smare । tan me sahasrasamitaṁ kasmān nehājayat tapaḥ ॥

गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः । तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि ॥

garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād yataḥ । tasmāt tvaṁ kilbiṣād asmāc chūdrayonau janiṣyasi ॥

तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत । विद्वान्विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी ॥

tena śāpena dharmo ’pi śūdrayonāv ajāyata । vidvān vidurarūpeṇa dhārmī tanur akilbiṣī ॥

संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् । सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महारथः । सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः ॥

saṁjayo munikalpas tu jajñe sūto gavalgaṇāt । sūryāc ca kuntikanyāyāṁ jajñe karṇo mahārathaḥ । sahajaṁ kavacaṁ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ ॥

अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः । वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥

anugrahārthaṁ lokānāṁ viṣṇur lokanamaskr̥taḥ । vasudevāt tu devakyāṁ prādurbhūto mahāyaśāḥ ॥

अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः । अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं निर्गुणात्मकम् ॥

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ । avyaktam akṣaraṁ brahma pradhānaṁ nirguṇātmakam ॥

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं परम् । पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥

ātmānam avyayaṁ caiva prakr̥tiṁ prabhavaṁ param । puruṣaṁ viśvakarmāṇaṁ sattvayogaṁ dhruvākṣaram ॥

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् । धातारमजरं नित्यं तमाहुः परमव्ययम् ॥

anantam acalaṁ devaṁ haṁsaṁ nārāyaṇaṁ prabhum । dhātāram ajaraṁ nityaṁ tam āhuḥ param avyayam ॥

पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः । धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ॥

puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ । dharmasaṁvardhanārthāya prajajñe ’ndhakavr̥ṣṇiṣu ॥

अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशस्त्रविशारदौ । सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ । सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ ॥

astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau । sātyakiḥ kr̥tavarmā ca nārāyaṇam anuvratau । satyakād dhr̥dikāc caiva jajñāte ’straviśāradau ॥

भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत । महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत ॥

bharadvājasya ca skannaṁ droṇyāṁ śukram avardhata । maharṣer ugratapasas tasmād droṇo vyajāyata ॥

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः । अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः । अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादस्त्रभृतां वरः ॥

gautamān mithunaṁ jajñe śarastambāc charadvataḥ । aśvatthāmnaś ca jananī kr̥paś caiva mahābalaḥ । aśvatthāmā tato jajñe droṇād astrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः । वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत । वीरो द्रोणविनाशाय धनुषा सह वीर्यवान् ॥

tathaiva dhr̥ṣṭadyumno ’pi sākṣād agnisamadyutiḥ । vaitāne karmaṇi tate pāvakāt samajāyata । vīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān ॥

तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा । विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥

tathaiva vedyāṁ kr̥ṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā । vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpam uttamam ॥

प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः । तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥

prahrādaśiṣyo nagnajit subalaś cābhavat tataḥ । tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt ॥

गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा । दुर्योधनस्य माता च जज्ञातेऽर्थविदावुभौ ॥

gāndhārarājaputro ’bhūc chakuniḥ saubalas tathā । duryodhanasya mātā ca jajñāte ’rthavidāv ubhau ॥

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanāj jajñe dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuś caiva mahābalaḥ ॥

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् । द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः ॥

pāṇḍos tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pr̥thak । dvayoḥ striyor guṇajyeṣṭhas teṣām āsīd yudhiṣṭhiraḥ ॥

धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुतात्तु वृकोदरः । इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

dharmād yudhiṣṭhiro jajñe mārutāt tu vr̥kodaraḥ । indrād dhanaṁjayaḥ śrīmān sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां तु यमावुभौ । नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ ॥

jajñāte rūpasaṁpannāv aśvibhyāṁ tu yamāv ubhau । nakulaḥ sahadevaś ca guruśuśrūṣaṇe ratau ॥

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः । दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥

tathā putraśataṁ jajñe dhr̥tarāṣṭrasya dhīmataḥ । duryodhanaprabhr̥tayo yuyutsuḥ karaṇas tathā ॥

अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत । स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः ॥

abhimanyuḥ subhadrāyām arjunād abhyajāyata । svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍor mahātmanaḥ ॥

पाण्डवेभ्योऽपि पञ्चभ्यः कृष्णायां पञ्च जज्ञिरे । कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशस्त्रविशारदाः ॥

pāṇḍavebhyo ’pi pañcabhyaḥ kr̥ṣṇāyāṁ pañca jajñire । kumārā rūpasaṁpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ ॥

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥

prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vr̥kodarāt । arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ ॥

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् । हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः ॥

tathaiva sahadevāc ca śrutasenaḥ pratāpavān । hiḍimbāyāṁ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ ॥

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता । यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया ॥

śikhaṇḍī drupadāj jajñe kanyā putratvam āgatā । yāṁ yakṣaḥ puruṣaṁ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā ॥

कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ । राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे ॥

kurūṇāṁ vigrahe tasmin samāgacchan bahūny atha । rājñāṁ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṁyuge ॥

तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः । न शक्यं परिसंख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि । एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम् ॥

teṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ । na śakyaṁ parisaṁkhyātuṁ varṣāṇām ayutair api । ete tu kīrtitā mukhyā yair ākhyānam idaṁ tatam ॥