Adhyāya 53

सूत उवाच । इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुमः । तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन ह ॥

sūta uvāca । idam atyadbhutaṁ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ । tathā varaiś chandyamāne rājñā pārikṣitena ha ॥

इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यदतिष्ठत । ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः ॥

indrahastāc cyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata । tataś cintāparo rājā babhūva janamejayaḥ ॥

हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवत्पावके तदा । न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः ॥

hūyamāne bhr̥śaṁ dīpte vidhivat pāvake tadā । na sma sa prāpatad vahnau takṣako bhayapīḍitaḥ ॥

शौनक उवाच । किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम् । न प्रत्यभात्तदाग्नौ यन्न पपात स तक्षकः ॥

śaunaka uvāca । kiṁ sūta teṣāṁ viprāṇāṁ mantragrāmo manīṣiṇām । na pratyabhāt tadāgnau yan na papāta sa takṣakaḥ ॥

सूत उवाच । तमिन्द्रहस्ताद्विस्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम् । आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत् ॥

sūta uvāca । tam indrahastād visrastaṁ visaṁjñaṁ pannagottamam । āstīkas tiṣṭha tiṣṭheti vācas tisro ’bhyudairayat ॥

वितस्थे सोऽन्तरिक्षेऽथ हृदयेन विदूयता । यथा तिष्ठेत वै कश्चिद्गोचक्रस्यान्तरा नरः ॥

vitasthe so ’ntarikṣe ’tha hr̥dayena vidūyatā । yathā tiṣṭheta vai kaś cid gocakrasyāntarā naraḥ ॥

ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम् । काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम् ॥

tato rājābravīd vākyaṁ sadasyaiś codito bhr̥śam । kāmam etad bhavatv evaṁ yathāstīkasya bhāṣitam ॥

समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः । प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं सूतवचोऽस्तु तत् ॥

samāpyatām idaṁ karma pannagāḥ santv anāmayāḥ । prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṁ sūtavaco ’stu tat ॥

ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समवर्तत । आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च ॥

tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata । āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca ॥

स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह । प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः ॥

sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha । prītimāṁś cābhavad rājā bhārato janamejayaḥ ॥

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः । तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

r̥tvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsan samāgatāḥ । tebhyaś ca pradadau vittaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः । येनोक्तं तत्र सत्राग्रे यज्ञस्य विनिवर्तनम् ॥

lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ । yenoktaṁ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam ॥

निमित्तं ब्राह्मण इति तस्मै वित्तं ददौ बहु । ततश्चकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

nimittaṁ brāhmaṇa iti tasmai vittaṁ dadau bahu । tataś cakārāvabhr̥thaṁ vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

आस्तीकं प्रेषयामास गृहानेव सुसत्कृतम् । राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीषिणम् ॥

āstīkaṁ preṣayām āsa gr̥hān eva susatkr̥tam । rājā prītamanāḥ prītaṁ kr̥takr̥tyaṁ manīṣiṇam ॥

पुनरागमनं कार्यमिति चैनं वचोऽब्रवीत् । भविष्यसि सदस्यो मे वाजिमेधे महाक्रतौ ॥

punarāgamanaṁ kāryam iti cainaṁ vaco ’bravīt । bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau ॥

तथेत्युक्त्वा प्रदुद्राव स चास्तीको मुदा युतः । कृत्वा स्वकार्यमतुलं तोषयित्वा च पार्थिवम् ॥

tathety uktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ । kr̥tvā svakāryam atulaṁ toṣayitvā ca pārthivam ॥

स गत्वा परमप्रीतो मातरं मातुलं च तम् । अभिगम्योपसंगृह्य यथावृत्तं न्यवेदयत् ॥

sa gatvā paramaprīto mātaraṁ mātulaṁ ca tam । abhigamyopasaṁgr̥hya yathāvr̥ttaṁ nyavedayat ॥

एतच्छ्रुत्वा प्रीयमाणाः समेता; ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः । तेऽऽस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवु;रूचुश्चैनं वरमिष्टं वृणीष्व ॥

etac chrutvā prīyamāṇāḥ sametā; ye tatrāsan pannagā vītamohāḥ । te ’’stīke vai prītimanto babhūvur; ūcuś cainaṁ varam iṣṭaṁ vr̥ṇīṣva ॥

भूयो भूयः सर्वशस्तेऽब्रुवंस्तं; किं ते प्रियं करवामोऽद्य विद्वन् । प्रीता वयं मोक्षिताश्चैव सर्वे; कामं किं ते करवामोऽद्य वत्स ॥

bhūyo bhūyaḥ sarvaśas te ’bruvaṁs taṁ; kiṁ te priyaṁ karavāmo ’dya vidvan । prītā vayaṁ mokṣitāś caiva sarve; kāmaṁ kiṁ te karavāmo ’dya vatsa ॥

आस्तीक उवाच । सायं प्रातः सुप्रसन्नात्मरूपा; लोके विप्रा मानवाश्चेतरेऽपि । धर्माख्यानं ये वदेयुर्ममेदं; तेषां युष्मद्भ्यो नैव किंचिद्भयं स्यात् ॥

āstīka uvāca । sāyaṁ prātaḥ suprasannātmarūpā; loke viprā mānavāś cetare ’pi । dharmākhyānaṁ ye vadeyur mamedaṁ; teṣāṁ yuṣmadbhyo naiva kiṁ cid bhayaṁ syāt ॥

सूत उवाच । तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्नै;रेतत्सत्यं काममेवं चरन्तः । प्रीत्या युक्ता ईप्सितं सर्वशस्ते; कर्तारः स्म प्रवणा भागिनेय ॥

sūta uvāca । taiś cāpy ukto bhāgineyaḥ prasannair; etat satyaṁ kāmam evaṁ carantaḥ । prītyā yuktā īpsitaṁ sarvaśas te; kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya ॥

जरत्कारोर्जरत्कार्वां समुत्पन्नो महायशाः । आस्तीकः सत्यसंधो मां पन्नगेभ्योऽभिरक्षतु ॥

jaratkāror jaratkārvāṁ samutpanno mahāyaśāḥ । āstīkaḥ satyasaṁdho māṁ pannagebhyo ’bhirakṣatu ॥

असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत् । दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत् ॥

asitaṁ cārtimantaṁ ca sunīthaṁ cāpi yaḥ smaret । divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṁ bhavet ॥

सूत उवाच । मोक्षयित्वा स भुजगान्सर्पसत्राद्द्विजोत्तमः । जगाम काले धर्मात्मा दिष्टान्तं पुत्रपौत्रवान् ॥

sūta uvāca । mokṣayitvā sa bhujagān sarpasatrād dvijottamaḥ । jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṁ putrapautravān ॥

इत्याख्यानं मयास्तीकं यथावत्कीर्तितं तव । यत्कीर्तयित्वा सर्पेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित् ॥

ity ākhyānaṁ mayāstīkaṁ yathāvat kīrtitaṁ tava । yat kīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṁ vidyate kva cit ॥

श्रुत्वा धर्मिष्ठमाख्यानमास्तीकं पुण्यवर्धनम् । आस्तीकस्य कवेर्विप्र श्रीमच्चरितमादितः ॥

śrutvā dharmiṣṭham ākhyānam āstīkaṁ puṇyavardhanam । āstīkasya kaver vipra śrīmaccaritam āditaḥ ॥

शौनक उवाच । भृगुवंशात्प्रभृत्येव त्वया मे कथितं महत् । आख्यानमखिलं तात सौते प्रीतोऽस्मि तेन ते ॥

śaunaka uvāca । bhr̥guvaṁśāt prabhr̥ty eva tvayā me kathitaṁ mahat । ākhyānam akhilaṁ tāta saute prīto ’smi tena te ॥

प्रक्ष्यामि चैव भूयस्त्वां यथावत्सूतनन्दन । यां कथां व्याससंपन्नां तां च भूयः प्रचक्ष्व मे ॥

prakṣyāmi caiva bhūyas tvāṁ yathāvat sūtanandana । yāṁ kathāṁ vyāsasaṁpannāṁ tāṁ ca bhūyaḥ pracakṣva me ॥

तस्मिन्परमदुष्प्रापे सर्पसत्रे महात्मनाम् । कर्मान्तरेषु विधिवत्सदस्यानां महाकवे ॥

tasmin paramaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām । karmāntareṣu vidhivat sadasyānāṁ mahākave ॥

या बभूवुः कथाश्चित्रा येष्वर्थेषु यथातथम् । त्वत्त इच्छामहे श्रोतुं सौते त्वं वै विचक्षणः ॥

yā babhūvuḥ kathāś citrā yeṣv artheṣu yathātatham । tvatta icchāmahe śrotuṁ saute tvaṁ vai vicakṣaṇaḥ ॥

सूत उवाच । कर्मान्तरेष्वकथयन्द्विजा वेदाश्रयाः कथाः । व्यासस्त्वकथयन्नित्यमाख्यानं भारतं महत् ॥

sūta uvāca । karmāntareṣv akathayan dvijā vedāśrayāḥ kathāḥ । vyāsas tv akathayan nityam ākhyānaṁ bhārataṁ mahat ॥

शौनक उवाच । महाभारतमाख्यानं पाण्डवानां यशस्करम् । जनमेजयेन यत्पृष्टः कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥

śaunaka uvāca । mahābhāratam ākhyānaṁ pāṇḍavānāṁ yaśaskaram । janamejayena yat pr̥ṣṭaḥ kr̥ṣṇadvaipāyanas tadā ॥

श्रावयामास विधिवत्तदा कर्मान्तरेषु सः । तामहं विधिवत्पुण्यां श्रोतुमिच्छामि वै कथाम् ॥

śrāvayām āsa vidhivat tadā karmāntareṣu saḥ । tām ahaṁ vidhivat puṇyāṁ śrotum icchāmi vai kathām ॥

मनःसागरसंभूतां महर्षेः पुण्यकर्मणः । कथयस्व सतां श्रेष्ठ न हि तृप्यामि सूतज ॥

manaḥsāgarasaṁbhūtāṁ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ । kathayasva satāṁ śreṣṭha na hi tr̥pyāmi sūtaja ॥

सूत उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । कृष्णद्वैपायनमतं महाभारतमादितः ॥

sūta uvāca । hanta te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam । kr̥ṣṇadvaipāyanamataṁ mahābhāratam āditaḥ ॥

तज्जुषस्वोत्तममते कथ्यमानं मया द्विज । शंसितुं तन्मनोहर्षो ममापीह प्रवर्तते ॥

taj juṣasvottamamate kathyamānaṁ mayā dvija । śaṁsituṁ tan manoharṣo mamāpīha pravartate ॥