Adhyāya 54

सूत उवाच । श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् । अभ्यागच्छदृषिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥

sūta uvāca । śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṁ janamejayam । abhyāgacchad r̥ṣir vidvān kr̥ṣṇadvaipāyanas tadā ॥

जनयामास यं काली शक्तेः पुत्रात्पराशरात् । कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम् ॥

janayām āsa yaṁ kālī śakteḥ putrāt parāśarāt । kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṁ pitāmaham ॥

जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् । वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्सेतिहासान्महायशाः ॥

jātamātraś ca yaḥ sadya iṣṭyā deham avīvr̥dhat । vedāṁś cādhijage sāṅgān setihāsān mahāyaśāḥ ॥

यं नातितपसा कश्चिन्न वेदाध्ययनेन च । न व्रतैर्नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना ॥

yaṁ nātitapasā kaś cin na vedādhyayanena ca । na vratair nopavāsaiś ca na prasūtyā na manyunā ॥

विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः । परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः ॥

vivyāsaikaṁ caturdhā yo vedaṁ vedavidāṁ varaḥ । parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ ॥

यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् । शंतनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः ॥

yaḥ pāṇḍuṁ dhr̥tarāṣṭraṁ ca viduraṁ cāpy ajījanat । śaṁtanoḥ saṁtatiṁ tanvan puṇyakīrtir mahāyaśāḥ ॥

जनमेजयस्य राजर्षेः स तद्यज्ञसदस्तदा । विवेश शिष्यैः सहितो वेदवेदाङ्गपारगैः ॥

janamejayasya rājarṣeḥ sa tad yajñasadas tadā । viveśa śiṣyaiḥ sahito vedavedāṅgapāragaiḥ ॥

तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिर्देवैरिव पुरंदरम् ॥

tatra rājānam āsīnaṁ dadarśa janamejayam । vr̥taṁ sadasyair bahubhir devair iva puraṁdaram ॥

तथा मूर्धावसिक्तैश्च नानाजनपदेश्वरैः । ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च कुशलैर्यज्ञसंस्तरे ॥

tathā mūrdhāvasiktaiś ca nānājanapadeśvaraiḥ । r̥tvigbhir devakalpaiś ca kuśalair yajñasaṁstare ॥

जनमेजयस्तु राजर्षिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् । सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः ॥

janamejayas tu rājarṣir dr̥ṣṭvā tam r̥ṣim āgatam । sagaṇo ’bhyudyayau tūrṇaṁ prītyā bharatasattamaḥ ॥

काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमते प्रभुः । आसनं कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पतेः ॥

kāñcanaṁ viṣṭaraṁ tasmai sadasyānumate prabhuḥ । āsanaṁ kalpayām āsa yathā śakro br̥haspateḥ ॥

तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥

tatropaviṣṭaṁ varadaṁ devarṣigaṇapūjitam । pūjayām āsa rājendraḥ śāstradr̥ṣṭena karmaṇā ॥

पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत् ॥

pādyam ācamanīyaṁ ca arghyaṁ gāṁ ca vidhānataḥ । pitāmahāya kr̥ṣṇāya tadarhāya nyavedayat ॥

प्रतिगृह्य च तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा ॥

pratigr̥hya ca tāṁ pūjāṁ pāṇḍavāj janamejayāt । gāṁ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto ’bhavat tadā ॥

तथा संपूजयित्वा तं यत्नेन प्रपितामहम् । उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम् ॥

tathā saṁpūjayitvā taṁ yatnena prapitāmaham । upopaviśya prītātmā paryapr̥cchad anāmayam ॥

भगवानपि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च । सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यानभ्यपूजयत् ॥

bhagavān api taṁ dr̥ṣṭvā kuśalaṁ prativedya ca । sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyān abhyapūjayat ॥

ततस्तं सत्कृतं सर्वैः सदस्यैर्जनमेजयः । इदं पश्चाद्द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥

tatas taṁ satkr̥taṁ sarvaiḥ sadasyair janamejayaḥ । idaṁ paścād dvijaśreṣṭhaṁ paryapr̥cchat kr̥tāñjaliḥ ॥

कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् । तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ॥

kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca bhavān pratyakṣadarśivān । teṣāṁ caritam icchāmi kathyamānaṁ tvayā dvija ॥

कथं समभवद्भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥

kathaṁ samabhavad bhedas teṣām akliṣṭakarmaṇām । tac ca yuddhaṁ kathaṁ vr̥ttaṁ bhūtāntakaraṇaṁ mahat ॥

पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् । कार्त्स्न्येनैतत्समाचक्ष्व भगवन्कुशलो ह्यसि ॥

pitāmahānāṁ sarveṣāṁ daivenāviṣṭacetasām । kārtsnyenaitat samācakṣva bhagavan kuśalo hy asi ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा । शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā kr̥ṣṇadvaipāyanas tadā । śaśāsa śiṣyam āsīnaṁ vaiśaṁpāyanam antike ॥

कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा । तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि ॥

kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca yathā bhedo ’bhavat purā । tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi ॥

गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम् ॥

guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā । ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṁ purātanam ॥

तस्मै राज्ञे सदस्येभ्यः क्षत्रियेभ्यश्च सर्वशः । भेदं राज्यविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा ॥

tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaś ca sarvaśaḥ । bhedaṁ rājyavināśaṁ ca kurupāṇḍavayos tadā ॥