Adhyāya 49

सूत उवाच । तत आहूय पुत्रं स्वं जरत्कारुर्भुजंगमा । वासुकेर्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत् ॥

sūta uvāca । tata āhūya putraṁ svaṁ jaratkārur bhujaṁgamā । vāsuker nāgarājasya vacanād idam abravīt ॥

अहं तव पितुः पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्ततः । कालः स चायं संप्राप्तस्तत्कुरुष्व यथातथम् ॥

ahaṁ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ । kālaḥ sa cāyaṁ saṁprāptas tat kuruṣva yathātatham ॥

आस्तीक उवाच । किंनिमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्तास्मि तत्तथा ॥

āstīka uvāca । kiṁnimittaṁ mama pitur dattā tvaṁ mātulena me । tan mamācakṣva tattvena śrutvā kartāsmi tat tathā ॥

सूत उवाच । तत आचष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी । भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लवा ॥

sūta uvāca । tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṁ hitaiṣiṇī । bhaginī nāgarājasya jaratkārur aviklavā ॥

भुजगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुतिः । तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत् ॥

bhujagānām aśeṣāṇāṁ mātā kadrūr iti śrutiḥ । tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmān nibodha tat ॥

उच्चैःश्रवाः सोऽश्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम । विनतानिमित्तं पणिते दासभावाय पुत्रकाः ॥

uccaiḥśravāḥ so ’śvarājo yan mithyā na kr̥to mama । vinatānimittaṁ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ ॥

जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः । तत्र पञ्चत्वमापन्नाः प्रेतलोकं गमिष्यथ ॥

janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ । tatra pañcatvam āpannāḥ pretalokaṁ gamiṣyatha ॥

तां च शप्तवतीमेवं साक्षाल्लोकपितामहः । एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानुमुमोद च ॥

tāṁ ca śaptavatīm evaṁ sākṣāl lokapitāmahaḥ । evam astv iti tad vākyaṁ provācānumumoda ca ॥

वासुकिश्चापि तच्छ्रुत्वा पितामहवचस्तदा । अमृते मथिते तात देवाञ्शरणमीयिवान् ॥

vāsukiś cāpi tac chrutvā pitāmahavacas tadā । amr̥te mathite tāta devāñ śaraṇam īyivān ॥

सिद्धार्थाश्च सुराः सर्वे प्राप्यामृतमनुत्तमम् । भ्रातरं मे पुरस्कृत्य प्रजापतिमुपागमन् ॥

siddhārthāś ca surāḥ sarve prāpyāmr̥tam anuttamam । bhrātaraṁ me puraskr̥tya prajāpatim upāgaman ॥

ते तं प्रसादयामासुर्देवाः सर्वे पितामहम् । राज्ञा वासुकिना सार्धं स शापो न भवेदिति ॥

te taṁ prasādayām āsur devāḥ sarve pitāmaham । rājñā vāsukinā sārdhaṁ sa śāpo na bhaved iti ॥

वासुकिर्नागराजोऽयं दुःखितो ज्ञातिकारणात् । अभिशापः स मात्रास्य भगवन्न भवेदिति ॥

vāsukir nāgarājo ’yaṁ duḥkhito jñātikāraṇāt । abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavan na bhaved iti ॥

ब्रह्मोवाच । जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्यां समवाप्स्यति । तत्र जातो द्विजः शापाद्भुजगान्मोक्षयिष्यति ॥

brahmovāca । jaratkārur jaratkāruṁ yāṁ bhāryāṁ samavāpsyati । tatra jāto dvijaḥ śāpād bhujagān mokṣayiṣyati ॥

जरत्कारुरुवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वासुकिः पन्नगेश्वरः । प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने । प्रागेवानागते काले तत्र त्वं मय्यजायथाः ॥

jaratkārur uvāca । etac chrutvā tu vacanaṁ vāsukiḥ pannageśvaraḥ । prādān mām amaraprakhya tava pitre mahātmane । prāg evānāgate kāle tatra tvaṁ mayy ajāyathāḥ ॥

अयं स कालः संप्राप्तो भयान्नस्त्रातुमर्हसि । भ्रातरं चैव मे तस्मात्त्रातुमर्हसि पावकात् ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto bhayān nas trātum arhasi । bhrātaraṁ caiva me tasmāt trātum arhasi pāvakāt ॥

अमोघं नः कृतं तत्स्याद्यदहं तव धीमते । पित्रे दत्ता विमोक्षार्थं कथं वा पुत्र मन्यसे ॥

amoghaṁ naḥ kr̥taṁ tat syād yad ahaṁ tava dhīmate । pitre dattā vimokṣārthaṁ kathaṁ vā putra manyase ॥

सूत उवाच । एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽस्तीको मातरं तदा । अब्रवीद्दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव ॥

sūta uvāca । evam uktas tathety uktvā so ’stīko mātaraṁ tadā । abravīd duḥkhasaṁtaptaṁ vāsukiṁ jīvayann iva ॥

अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम । तस्माच्छापान्महासत्त्व सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

ahaṁ tvāṁ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama । tasmāc chāpān mahāsattva satyam etad bravīmi te ॥

भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् । प्रयतिष्ये तथा सौम्य यथा श्रेयो भविष्यति । न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥

bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam । prayatiṣye tathā saumya yathā śreyo bhaviṣyati । na me vāg anr̥taṁ prāha svaireṣv api kuto ’nyathā ॥

तं वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम् । वाग्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तोषयिष्येऽद्य मातुल । यथा स यज्ञो नृपतेर्निर्वर्तिष्यति सत्तम ॥

taṁ vai nr̥pavaraṁ gatvā dīkṣitaṁ janamejayam । vāgbhir maṅgalayuktābhis toṣayiṣye ’dya mātula । yathā sa yajño nr̥pater nirvartiṣyati sattama ॥

स संभावय नागेन्द्र मयि सर्वं महामते । न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमर्हति ॥

sa saṁbhāvaya nāgendra mayi sarvaṁ mahāmate । na te mayi mano jātu mithyā bhavitum arhati ॥

वासुकिरुवाच । आस्तीक परिघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । दिशश्च न प्रजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः ॥

vāsukir uvāca । āstīka parighūrṇāmi hr̥dayaṁ me vidīryate । diśaś ca na prajānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ ॥

आस्तीक उवाच । न संतापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम । दीप्तादग्नेः समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम् ॥

āstīka uvāca । na saṁtāpas tvayā kāryaḥ kathaṁ cit pannagottama । dīptād agneḥ samutpannaṁ nāśayiṣyāmi te bhayam ॥

ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं कार्षीः कथंचन ॥

brahmadaṇḍaṁ mahāghoraṁ kālāgnisamatejasam । nāśayiṣyāmi mātra tvaṁ bhayaṁ kārṣīḥ kathaṁ cana ॥

सूत उवाच । ततः स वासुकेर्घोरमपनीय मनोज्वरम् । आधाय चात्मनोऽङ्गेषु जगाम त्वरितो भृशम् ॥

sūta uvāca । tataḥ sa vāsuker ghoram apanīya manojvaram । ādhāya cātmano ’ṅgeṣu jagāma tvarito bhr̥śam ॥

जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणैः । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः ॥

janamejayasya taṁ yajñaṁ sarvaiḥ samuditaṁ guṇaiḥ । mokṣāya bhujagendrāṇām āstīko dvijasattamaḥ ॥

स गत्वापश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिः सूर्यवह्निसमप्रभैः ॥

sa gatvāpaśyad āstīko yajñāyatanam uttamam । vr̥taṁ sadasyair bahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ ॥

स तत्र वारितो द्वाःस्थैः प्रविशन्द्विजसत्तमः । अभितुष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी द्विजोत्तमः ॥

sa tatra vārito dvāḥsthaiḥ praviśan dvijasattamaḥ । abhituṣṭāva taṁ yajñaṁ praveśārthī dvijottamaḥ ॥