Adhyāya 48

शौनक उवाच । सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः । जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः ॥

śaunaka uvāca । sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ । janamejayasya ke tv āsann r̥tvijaḥ paramarṣayaḥ ॥

के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे । विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभये ॥

ke sadasyā babhūvuś ca sarpasatre sudāruṇe । viṣādajanane ’tyarthaṁ pannagānāṁ mahābhaye ॥

सर्वं विस्तरतस्तात भवाञ्शंसितुमर्हति । सर्पसत्रविधानज्ञा विज्ञेयास्ते हि सूतज ॥

sarvaṁ vistaratas tāta bhavāñ śaṁsitum arhati । sarpasatravidhānajñā vijñeyās te hi sūtaja ॥

सूत उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् । ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा ॥

sūta uvāca । hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām । ye r̥tvijaḥ sadasyāś ca tasyāsan nr̥pates tadā ॥

तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः । च्यवनस्यान्वये जातः ख्यातो वेदविदां वरः ॥

tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaś caṇḍabhārgavaḥ । cyavanasyānvaye jātaḥ khyāto vedavidāṁ varaḥ ॥

उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सार्यजैमिनिः । ब्रह्माभवच्छार्ङ्गरवो अध्वर्युर्बोधपिङ्गलः ॥

udgātā brāhmaṇo vr̥ddho vidvān kautsāryajaiminiḥ । brahmābhavac chārṅgaravo adhvaryur bodhapiṅgalaḥ ॥

सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् । उद्दालकः शमठकः श्वेतकेतुश्च पञ्चमः ॥

sadasyaś cābhavad vyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān । uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śvetaketuś ca pañcamaḥ ॥

असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा । आत्रेयः कुण्डजठरो द्विजः कुटिघटस्तथा ॥

asito devalaś caiva nāradaḥ parvatas tathā । ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo dvijaḥ kuṭighaṭas tathā ॥

वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान् । कहोडो देवशर्मा च मौद्गल्यः शमसौभरः ॥

vātsyaḥ śrutaśravā vr̥ddhas tapaḥsvādhyāyaśīlavān । kahoḍo devaśarmā ca maudgalyaḥ śamasaubharaḥ ॥

एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः । सदस्या अभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह ॥

ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṁśitavratāḥ । sadasyā abhavaṁs tatra satre pārikṣitasya ha ॥

जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ । अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥

juhvatsv r̥tvikṣv atha tadā sarpasatre mahākratau । ahayaḥ prāpataṁs tatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ ॥

वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः । ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥

vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṁ saṁpravartitāḥ । vavau gandhaś ca tumulo dahyatām aniśaṁ tadā ॥

पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे । अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥

patatāṁ caiva nāgānāṁ dhiṣṭhitānāṁ tathāmbare । aśrūyatāniśaṁ śabdaḥ pacyatāṁ cāgninā bhr̥śam ॥

तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् । गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥

takṣakas tu sa nāgendraḥ puraṁdaraniveśanam । gataḥ śrutvaiva rājānaṁ dīkṣitaṁ janamejayam ॥

ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः । अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ॥

tataḥ sarvaṁ yathāvr̥ttam ākhyāya bhujagottamaḥ । agacchac charaṇaṁ bhīta āgaskr̥tvā puraṁdaram ॥

तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक । भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कथंचन ॥

tam indraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka । bhayaṁ nāgendra tasmād vai sarpasatrāt kathaṁ cana ॥

प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः । तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

prasādito mayā pūrvaṁ tavārthāya pitāmahaḥ । tasmāt tava bhayaṁ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः । उवास भवने तत्र शक्रस्य मुदितः सुखी ॥

evam āśvāsitas tena tataḥ sa bhujagottamaḥ । uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī ॥

अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः । अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत ॥

ajasraṁ nipatatsv agnau nāgeṣu bhr̥śaduḥkhitaḥ । alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata ॥

कश्मलं चाविशद्घोरं वासुकिं पन्नगेश्वरम् । स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत् ॥

kaśmalaṁ cāviśad ghoraṁ vāsukiṁ pannageśvaram । sa ghūrṇamānahr̥dayo bhaginīm idam abravīt ॥

दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे दिशो न प्रतिभान्ति च । सीदामीव च संमोहाद्घूर्णतीव च मे मनः ॥

dahyante ’ṅgāni me bhadre diśo na pratibhānti ca । sīdāmīva ca saṁmohād ghūrṇatīva ca me manaḥ ॥

दृष्टिर्भ्रमति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च । पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ ॥

dr̥ṣṭir bhramati me ’tīva hr̥dayaṁ dīryatīva ca । patiṣyāmy avaśo ’dyāhaṁ tasmin dīpte vibhāvasau ॥

पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया । व्यक्तं मयापि गन्तव्यं पितृराजनिवेशनम् ॥

pārikṣitasya yajño ’sau vartate ’smajjighāṁsayā । vyaktaṁ mayāpi gantavyaṁ pitr̥rājaniveśanam ॥

अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः । जरत्कारोः पुरा दत्ता सा त्राह्यस्मान्सबान्धवान् ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto yadartham asi me svasaḥ । jaratkāroḥ purā dattā sā trāhy asmān sabāndhavān ॥

आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे । प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः ॥

āstīkaḥ kila yajñaṁ taṁ vartantaṁ bhujagottame । pratiṣetsyati māṁ pūrvaṁ svayam āha pitāmahaḥ ॥

तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम् । ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम् ॥

tad vatse brūhi vatsaṁ svaṁ kumāraṁ vr̥ddhasaṁmatam । mamādya tvaṁ sabhr̥tyasya mokṣārthaṁ vedavittamam ॥