Adhyāya 46

मन्त्रिण ऊचुः । ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम् । मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं पुनराययौ ॥

mantriṇa ūcuḥ । tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṁgamam । muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṁ punar āyayau ॥

ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गवि जातो महायशाः । शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः ॥

r̥ṣes tasya tu putro ’bhūd gavi jāto mahāyaśāḥ । śr̥ṅgī nāma mahātejās tigmavīryo ’tikopanaḥ ॥

ब्रह्माणं सोऽभ्युपागम्य मुनिः पूजां चकार ह । अनुज्ञातो गतस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा । सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं तथा ॥

brahmāṇaṁ so ’bhyupāgamya muniḥ pūjāṁ cakāra ha । anujñāto gatas tatra śr̥ṅgī śuśrāva taṁ tadā । sakhyuḥ sakāśāt pitaraṁ pitrā te dharṣitaṁ tathā ॥

मृतं सर्पं समासक्तं पित्रा ते जनमेजय । वहन्तं कुरुशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् ॥

mr̥taṁ sarpaṁ samāsaktaṁ pitrā te janamejaya । vahantaṁ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam ॥

तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप । जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुते ॥

tapasvinam atīvātha taṁ munipravaraṁ nr̥pa । jitendriyaṁ viśuddhaṁ ca sthitaṁ karmaṇy athādbhute ॥

तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तथा । शुभाचारं शुभकथं सुस्थिरं तमलोलुपम् ॥

tapasā dyotitātmānaṁ sveṣv aṅgeṣu yataṁ tathā । śubhācāraṁ śubhakathaṁ susthiraṁ tam alolupam ॥

अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम् । शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विप्रकृतं तव ॥

akṣudram anasūyaṁ ca vr̥ddhaṁ maunavrate sthitam । śaraṇyaṁ sarvabhūtānāṁ pitrā viprakr̥taṁ tava ॥

शशापाथ स तच्छ्रुत्वा पितरं ते रुषान्वितः । ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरैर्वरः ॥

śaśāpātha sa tac chrutvā pitaraṁ te ruṣānvitaḥ । r̥ṣeḥ putro mahātejā bālo ’pi sthavirair varaḥ ॥

स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह । पितरं तेऽभिसंधाय तेजसा प्रज्वलन्निव ॥

sa kṣipram udakaṁ spr̥ṣṭvā roṣād idam uvāca ha । pitaraṁ te ’bhisaṁdhāya tejasā prajvalann iva ॥

अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पमवासृजत् । तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा सादयिष्यति । सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम् ॥

anāgasi gurau yo me mr̥taṁ sarpam avāsr̥jat । taṁ nāgas takṣakaḥ kruddhas tejasā sādayiṣyati । saptarātrād itaḥ pāpaṁ paśya me tapaso balam ॥

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्रास्य सोऽभवत् । दृष्ट्वा च पितरं तस्मै शापं तं प्रत्यवेदयत् ॥

ity uktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so ’bhavat । dr̥ṣṭvā ca pitaraṁ tasmai śāpaṁ taṁ pratyavedayat ॥

स चापि मुनिशार्दूलः प्रेषयामास ते पितुः । शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते । तक्षकस्त्वां महाराज तेजसा सादयिष्यति ॥

sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayām āsa te pituḥ । śapto ’si mama putreṇa yatto bhava mahīpate । takṣakas tvāṁ mahārāja tejasā sādayiṣyati ॥

श्रुत्वा तु तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय । यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् ॥

śrutvā tu tad vaco ghoraṁ pitā te janamejaya । yatto ’bhavat paritrastas takṣakāt pannagottamāt ॥

ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते । राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत ॥

tatas tasmiṁs tu divase saptame samupasthite । rājñaḥ samīpaṁ brahmarṣiḥ kāśyapo gantum aicchata ॥

तं ददर्शाथ नागेन्द्रः काश्यपं तक्षकस्तदा । तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं व्रजन् । क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥

taṁ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṁ takṣakas tadā । tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṁ tvaritaṁ vrajan । kva bhavāṁs tvarito yāti kiṁ ca kāryaṁ cikīrṣati ॥

काश्यप उवाच । यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज । तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल तत्र वै ॥

kāśyapa uvāca । yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣin nāma vai dvija । takṣakeṇa bhujaṁgena dhakṣyate kila tatra vai ॥

गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् । मयाभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति ॥

gacchāmy ahaṁ taṁ tvaritaḥ sadyaḥ kartum apajvaram । mayābhipannaṁ taṁ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati ॥

तक्षक उवाच । किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि । ब्रूहि काममहं तेऽद्य दद्मि स्वं वेश्म गम्यताम् ॥

takṣaka uvāca । kimarthaṁ taṁ mayā daṣṭaṁ saṁjīvayitum icchasi । brūhi kāmam ahaṁ te ’dya dadmi svaṁ veśma gamyatām ॥

मन्त्रिण ऊचुः । धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः । तमुवाच महात्मानं मानयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥

mantriṇa ūcuḥ । dhanalipsur ahaṁ tatra yāmīty uktaś ca tena saḥ । tam uvāca mahātmānaṁ mānayañ ślakṣṇayā girā ॥

यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् । गृहाण मत्त एव त्वं संनिवर्तस्व चानघ ॥

yāvad dhanaṁ prārthayase tasmād rājñas tato ’dhikam । gr̥hāṇa matta eva tvaṁ saṁnivartasva cānagha ॥

स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः । लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥

sa evam ukto nāgena kāśyapo dvipadāṁ varaḥ । labdhvā vittaṁ nivavr̥te takṣakād yāvad īpsitam ॥

तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः । तं नृपं नृपतिश्रेष्ठ पितरं धार्मिकं तव ॥

tasmin pratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ । taṁ nr̥paṁ nr̥patiśreṣṭha pitaraṁ dhārmikaṁ tava ॥

प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना । ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः ॥

prāsādasthaṁ yattam api dagdhavān viṣavahninā । tatas tvaṁ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ ॥

एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम । अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं ते सुदारुणम् ॥

etad dr̥ṣṭaṁ śrutaṁ cāpi yathāvan nr̥pasattama । asmābhir nikhilaṁ sarvaṁ kathitaṁ te sudāruṇam ॥

श्रुत्वा चैतं नृपश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम् । अस्य चर्षेरुत्तङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

śrutvā caitaṁ nr̥paśreṣṭha pārthivasya parābhavam । asya carṣer uttaṅkasya vidhatsva yad anantaram ॥

जनमेजय उवाच । एतत्तु श्रोतुमिच्छामि अटव्यां निर्जने वने । संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च यत्तदा ॥

janamejaya uvāca । etat tu śrotum icchāmi aṭavyāṁ nirjane vane । saṁvādaṁ pannagendrasya kāśyapasya ca yat tadā ॥

केन दृष्टं श्रुतं चापि भवतां श्रोत्रमागतम् । श्रुत्वा चाथ विधास्यामि पन्नगान्तकरीं मतिम् ॥

kena dr̥ṣṭaṁ śrutaṁ cāpi bhavatāṁ śrotram āgatam । śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṁ matim ॥

मन्त्रिण ऊचुः । शृणु राजन्यथास्माकं येनैतत्कथितं पुरा । समागमं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि ॥

mantriṇa ūcuḥ । śr̥ṇu rājan yathāsmākaṁ yenaitat kathitaṁ purā । samāgamaṁ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani ॥

तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव । विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखं वनस्पतिम् । अबुध्यमानौ तं तत्र वृक्षस्थं पन्नगद्विजौ ॥

tasmin vr̥kṣe naraḥ kaś cid indhanārthāya pārthiva । vicinvan pūrvam ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṁ vanaspatim । abudhyamānau taṁ tatra vr̥kṣasthaṁ pannagadvijau ॥

स तु तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवत्तदा । द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र जीवितः सवनस्पतिः ॥

sa tu tenaiva vr̥kṣeṇa bhasmībhūto ’bhavat tadā । dvijaprabhāvād rājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ ॥

तेन गत्वा नृपश्रेष्ठ नगरेऽस्मिन्निवेदितम् । यथावृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च ॥

tena gatvā nr̥paśreṣṭha nagare ’smin niveditam । yathāvr̥ttaṁ tu tat sarvaṁ takṣakasya dvijasya ca ॥

एतत्ते कथितं राजन्यथावृत्तं यथाश्रुतम् । श्रुत्वा तु नृपशार्दूल प्रकुरुष्व यथेप्सितम् ॥

etat te kathitaṁ rājan yathāvr̥ttaṁ yathāśrutam । śrutvā tu nr̥paśārdūla prakuruṣva yathepsitam ॥

सूत उवाच । मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः । पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करे करम् ॥

sūta uvāca । mantriṇāṁ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ । paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṁṣat kare karam ॥

निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः । मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्रततं नृपः । उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः ॥

niḥśvāsam uṣṇam asakr̥d dīrghaṁ rājīvalocanaḥ । mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṁ pratataṁ nr̥paḥ । uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ ॥

श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति । निश्चितेयं मम मतिर्या वै तां मे निबोधत ॥

śrutvaitad bhavatāṁ vākyaṁ pitur me svargatiṁ prati । niściteyaṁ mama matir yā vai tāṁ me nibodhata ॥

अनन्तरमहं मन्ये तक्षकाय दुरात्मने । प्रतिकर्तव्यमित्येव येन मे हिंसितः पिता ॥

anantaram ahaṁ manye takṣakāya durātmane । pratikartavyam ity eva yena me hiṁsitaḥ pitā ॥

ऋषेर्हि शृङ्गेर्वचनं कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम् । यदि गच्छेदसौ पापो ननु जीवेत्पिता मम ॥

r̥ṣer hi śr̥ṅger vacanaṁ kr̥tvā dagdhvā ca pārthivam । yadi gacched asau pāpo nanu jīvet pitā mama ॥

परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः । काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां सुनयेन च ॥

parihīyeta kiṁ tasya yadi jīvet sa pārthivaḥ । kāśyapasya prasādena mantriṇāṁ sunayena ca ॥

स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् । संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम् ॥

sa tu vāritavān mohāt kāśyapaṁ dvijasattamam । saṁjijīvayiṣuṁ prāptaṁ rājānam aparājitam ॥

महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः । द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति ॥

mahān atikramo hy eṣa takṣakasya durātmanaḥ । dvijasya yo ’dadad dravyaṁ mā nr̥paṁ jīvayed iti ॥

उत्तङ्कस्य प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च महत्प्रियम् । भवतां चैव सर्वेषां यास्याम्यपचितिं पितुः ॥

uttaṅkasya priyaṁ kurvann ātmanaś ca mahat priyam । bhavatāṁ caiva sarveṣāṁ yāsyāmy apacitiṁ pituḥ ॥