Adhyāya 45

शौनक उवाच । यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः । पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद ॥

śaunaka uvāca । yad apr̥cchat tadā rājā mantriṇo janamejayaḥ । pituḥ svargagatiṁ tan me vistareṇa punar vada ॥

सूत उवाच । शृणु ब्रह्मन्यथा पृष्टा मन्त्रिणो नृपतेस्तदा । आख्यातवन्तस्ते सर्वे निधनं तत्परिक्षितः ॥

sūta uvāca । śr̥ṇu brahman yathā pr̥ṣṭā mantriṇo nr̥pates tadā । ākhyātavantas te sarve nidhanaṁ tat parikṣitaḥ ॥

जनमेजय उवाच । जानन्ति तु भवन्तस्तद्यथावृत्तः पिता मम । आसीद्यथा च निधनं गतः काले महायशाः ॥

janamejaya uvāca । jānanti tu bhavantas tad yathāvr̥ttaḥ pitā mama । āsīd yathā ca nidhanaṁ gataḥ kāle mahāyaśāḥ ॥

श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः । कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातु चित् ॥

śrutvā bhavatsakāśād dhi pitur vr̥ttam aśeṣataḥ । kalyāṇaṁ pratipatsyāmi viparītaṁ na jātu cit ॥

सूत उवाच । मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । सर्वधर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥

sūta uvāca । mantriṇo ’thābruvan vākyaṁ pr̥ṣṭās tena mahātmanā । sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṁ janamejayam ॥

धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव । आसीदिह यथावृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥

dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava । āsīd iha yathāvr̥ttaḥ sa mahātmā śr̥ṇuṣva tat ॥

चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव ॥

cāturvarṇyaṁ svadharmasthaṁ sa kr̥tvā paryarakṣata । dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva ॥

ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः । द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च न द्वेष्टि कंचन । समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् ॥

rarakṣa pr̥thivīṁ devīṁ śrīmān atulavikramaḥ । dveṣṭāras tasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṁ cana । samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatir ivābhavat ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु । स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वनुष्ठिताः ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva svakarmasu । sthitāḥ sumanaso rājaṁs tena rājñā svanuṣṭhitāḥ ॥

विधवानाथकृपणान्विकलांश्च बभार सः । सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः ॥

vidhavānāthakr̥paṇān vikalāṁś ca babhāra saḥ । sudarśaḥ sarvabhūtānām āsīt soma ivāparaḥ ॥

तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः । धनुर्वेदे च शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः ॥

tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dr̥ḍhavikramaḥ । dhanurvede ca śiṣyo ’bhūn nr̥paḥ śāradvatasya saḥ ॥

गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय । लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः ॥

govindasya priyaś cāsīt pitā te janamejaya । lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ ॥

परिक्षीणेषु कुरुषु उत्तरायामजायत । परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ॥

parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyām ajāyata । parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī ॥

राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्नृपः । जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी वृद्धसेवितः ॥

rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nr̥paḥ । jitendriyaś cātmavāṁś ca medhāvī vr̥ddhasevitaḥ ॥

षड्वर्गविन्महाबुद्धिर्नीतिधर्मविदुत्तमः । प्रजा इमास्तव पिता षष्टिं वर्षाण्यपालयत् । ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्पेणानतिवर्तितम् ॥

ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ । prajā imās tava pitā ṣaṣṭiṁ varṣāṇy apālayat । tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam ॥

ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । इदं वर्षसहस्राय राज्यं कुरुकुलागतम् । बाल एवाभिजातोऽसि सर्वभूतानुपालकः ॥

tatas tvaṁ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān । idaṁ varṣasahasrāya rājyaṁ kurukulāgatam । bāla evābhijāto ’si sarvabhūtānupālakaḥ ॥

जनमेजय उवाच । नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा; यो न प्रजानां हितकृत्प्रियश्च । विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां; वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम् ॥

janamejaya uvāca । nāsmin kule jātu babhūva rājā; yo na prajānāṁ hitakr̥t priyaś ca । viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṁ; vr̥ttaṁ mahad vr̥ttaparāyaṇānām ॥

कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः । आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

kathaṁ nidhanam āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ । ācakṣadhvaṁ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

सूत उवाच । एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् । ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहिते रताः ॥

sūta uvāca । evaṁ saṁcoditā rājñā mantriṇas te narādhipam । ūcuḥ sarve yathāvr̥ttaṁ rājñaḥ priyahite ratāḥ ॥

बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा । यथा पाण्डुर्महाभागो धनुर्धरवरो युधि । अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः ॥

babhūva mr̥gayāśīlas tava rājan pitā sadā । yathā pāṇḍur mahābhāgo dhanurdharavaro yudhi । asmāsv āsajya sarvāṇi rājakāryāṇy aśeṣataḥ ॥

स कदाचिद्वनचरो मृगं विव्याध पत्रिणा । विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥

sa kadā cid vanacaro mr̥gaṁ vivyādha patriṇā । viddhvā cānvasarat tūrṇaṁ taṁ mr̥gaṁ gahane vane ॥

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् । न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥

padātir baddhanistriṁśas tatāyudhakalāpavān । na cāsasāda gahane mr̥gaṁ naṣṭaṁ pitā tava ॥

परिश्रान्तो वयःस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः । क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिमन्तिके ॥

pariśrānto vayaḥsthaś ca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ । kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike ॥

स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रतान्वितम् । न च किंचिदुवाचैनं स मुनिः पृच्छतोऽपि सन् ॥

sa taṁ papraccha rājendro muniṁ maunavratānvitam । na ca kiṁ cid uvācainaṁ sa muniḥ pr̥cchato ’pi san ॥

ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम् । मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं ययौ ॥

tato rājā kṣucchramārtas taṁ muniṁ sthāṇuvat sthitam । maunavratadharaṁ śāntaṁ sadyo manyuvaśaṁ yayau ॥

न बुबोध हि तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । स तं मन्युसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता ॥

na bubodha hi taṁ rājā maunavratadharaṁ munim । sa taṁ manyusamāviṣṭo dharṣayām āsa te pitā ॥

मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् । तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम ॥

mr̥taṁ sarpaṁ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt । tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama ॥

न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा । तस्थौ तथैव चाक्रुध्यन्सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥

na covāca sa medhāvī tam atho sādhv asādhu vā । tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṁ skandhena dhārayan ॥