Adhyāya 47

सूत उवाच । एवमुक्त्वा ततः श्रीमान्मन्त्रिभिश्चानुमोदितः । आरुरोह प्रतिज्ञां स सर्पसत्राय पार्थिवः । ब्रह्मन्भरतशार्दूलो राजा पारिक्षितस्तदा ॥

sūta uvāca । evam uktvā tataḥ śrīmān mantribhiś cānumoditaḥ । āruroha pratijñāṁ sa sarpasatrāya pārthivaḥ । brahman bharataśārdūlo rājā pārikṣitas tadā ॥

पुरोहितमथाहूय ऋत्विजं वसुधाधिपः । अब्रवीद्वाक्यसंपन्नः संपदर्थकरं वचः ॥

purohitam athāhūya r̥tvijaṁ vasudhādhipaḥ । abravīd vākyasaṁpannaḥ saṁpadarthakaraṁ vacaḥ ॥

यो मे हिंसितवांस्तातं तक्षकः स दुरात्मवान् । प्रतिकुर्यां यथा तस्य तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे ॥

yo me hiṁsitavāṁs tātaṁ takṣakaḥ sa durātmavān । pratikuryāṁ yathā tasya tad bhavanto bruvantu me ॥

अपि तत्कर्म विदितं भवतां येन पन्नगम् । तक्षकं संप्रदीप्तेऽग्नौ प्राप्स्येऽहं सहबान्धवम् ॥

api tat karma viditaṁ bhavatāṁ yena pannagam । takṣakaṁ saṁpradīpte ’gnau prāpsye ’haṁ sahabāndhavam ॥

यथा तेन पिता मह्यं पूर्वं दग्धो विषाग्निना । तथाहमपि तं पापं दग्धुमिच्छामि पन्नगम् ॥

yathā tena pitā mahyaṁ pūrvaṁ dagdho viṣāgninā । tathāham api taṁ pāpaṁ dagdhum icchāmi pannagam ॥

ऋत्विज ऊचुः । अस्ति राजन्महत्सत्रं त्वदर्थं देवनिर्मितम् । सर्पसत्रमिति ख्यातं पुराणे कथ्यते नृप ॥

r̥tvija ūcuḥ । asti rājan mahat satraṁ tvadarthaṁ devanirmitam । sarpasatram iti khyātaṁ purāṇe kathyate nr̥pa ॥

आहर्ता तस्य सत्रस्य त्वन्नान्योऽस्ति नराधिप । इति पौराणिकाः प्राहुरस्माकं चास्ति स क्रतुः ॥

āhartā tasya satrasya tvan nānyo ’sti narādhipa । iti paurāṇikāḥ prāhur asmākaṁ cāsti sa kratuḥ ॥

सूत उवाच । एवमुक्तः स राजर्षिर्मेने सर्पं हि तक्षकम् । हुताशनमुखं दीप्तं प्रविष्टमिति सत्तम ॥

sūta uvāca । evam uktaḥ sa rājarṣir mene sarpaṁ hi takṣakam । hutāśanamukhaṁ dīptaṁ praviṣṭam iti sattama ॥

ततोऽब्रवीन्मन्त्रविदस्तान्राजा ब्राह्मणांस्तदा । आहरिष्यामि तत्सत्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे ॥

tato ’bravīn mantravidas tān rājā brāhmaṇāṁs tadā । āhariṣyāmi tat satraṁ saṁbhārāḥ saṁbhriyantu me ॥

ततस्ते ऋत्विजस्तस्य शास्त्रतो द्विजसत्तम । देशं तं मापयामासुर्यज्ञायतनकारणात् । यथावज्ज्ञानविदुषः सर्वे बुद्ध्या परं गताः ॥

tatas te r̥tvijas tasya śāstrato dvijasattama । deśaṁ taṁ māpayām āsur yajñāyatanakāraṇāt । yathāvaj jñānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṁ gatāḥ ॥

ऋद्ध्या परमया युक्तमिष्टं द्विजगणायुतम् । प्रभूतधनधान्याढ्यमृत्विग्भिः सुनिवेशितम् ॥

r̥ddhyā paramayā yuktam iṣṭaṁ dvijagaṇāyutam । prabhūtadhanadhānyāḍhyam r̥tvigbhiḥ suniveśitam ॥

निर्माय चापि विधिवद्यज्ञायतनमीप्सितम् । राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्राप्तये तदा ॥

nirmāya cāpi vidhivad yajñāyatanam īpsitam । rājānaṁ dīkṣayām āsuḥ sarpasatrāptaye tadā ॥

इदं चासीत्तत्र पूर्वं सर्पसत्रे भविष्यति । निमित्तं महदुत्पन्नं यज्ञविघ्नकरं तदा ॥

idaṁ cāsīt tatra pūrvaṁ sarpasatre bhaviṣyati । nimittaṁ mahad utpannaṁ yajñavighnakaraṁ tadā ॥

यज्ञस्यायतने तस्मिन्क्रियमाणे वचोऽब्रवीत् । स्थपतिर्बुद्धिसंपन्नो वास्तुविद्याविशारदः ॥

yajñasyāyatane tasmin kriyamāṇe vaco ’bravīt । sthapatir buddhisaṁpanno vāstuvidyāviśāradaḥ ॥

इत्यब्रवीत्सूत्रधारः सूतः पौराणिकस्तदा । यस्मिन्देशे च काले च मापनेयं प्रवर्तिता । ब्राह्मणं कारणं कृत्वा नायं संस्थास्यते क्रतुः ॥

ity abravīt sūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikas tadā । yasmin deśe ca kāle ca māpaneyaṁ pravartitā । brāhmaṇaṁ kāraṇaṁ kr̥tvā nāyaṁ saṁsthāsyate kratuḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु राजा स प्राग्दीक्षाकालमब्रवीत् । क्षत्तारं नेह मे कश्चिदज्ञातः प्रविशेदिति ॥

etac chrutvā tu rājā sa prāgdīkṣākālam abravīt । kṣattāraṁ neha me kaś cid ajñātaḥ praviśed iti ॥

ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रे विधानतः । पर्यक्रामंश्च विधिवत्स्वे स्वे कर्मणि याजकाः ॥

tataḥ karma pravavr̥te sarpasatre vidhānataḥ । paryakrāmaṁś ca vidhivat sve sve karmaṇi yājakāḥ ॥

परिधाय कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचनाः । जुहुवुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम् ॥

paridhāya kr̥ṣṇavāsāṁsi dhūmasaṁraktalocanāḥ । juhuvur mantravac caiva samiddhaṁ jātavedasam ॥

कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि ते । सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा ॥

kampayantaś ca sarveṣām uragāṇāṁ manāṁsi te । sarpān ājuhuvus tatra sarvān agnimukhe tadā ॥

ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने । विवेष्टमानाः कृपणा आह्वयन्तः परस्परम् ॥

tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ pradīpte havyavāhane । viveṣṭamānāḥ kr̥paṇā āhvayantaḥ parasparam ॥

विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तस्तथा परे । पुच्छैः शिरोभिश्च भृशं चित्रभानुं प्रपेदिरे ॥

visphurantaḥ śvasantaś ca veṣṭayantas tathā pare । pucchaiḥ śirobhiś ca bhr̥śaṁ citrabhānuṁ prapedire ॥

श्वेताः कृष्णाश्च नीलाश्च स्थविराः शिशवस्तथा । रुवन्तो भैरवान्नादान्पेतुर्दीप्ते विभावसौ ॥

śvetāḥ kr̥ṣṇāś ca nīlāś ca sthavirāḥ śiśavas tathā । ruvanto bhairavān nādān petur dīpte vibhāvasau ॥

एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अवशानि विनष्टानि पन्नगानां द्विजोत्तम ॥

evaṁ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṁ dvijottama ॥

इन्दुरा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे । मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः ॥

indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare । mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ ॥

उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विषोल्बणाः । घोराश्च परिघप्रख्या दन्दशूका महाबलाः । प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः ॥

uccāvacāś ca bahavo nānāvarṇā viṣolbaṇāḥ । ghorāś ca parighaprakhyā dandaśūkā mahābalāḥ । prapetur agnāv uragā mātr̥vāgdaṇḍapīḍitāḥ ॥