Adhyāya 216

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु भगवान्धूमकेतुर्हुताशनः । चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया । आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu bhagavān dhūmaketur hutāśanaḥ । cintayām āsa varuṇaṁ lokapālaṁ didr̥kṣayā । ādityam udake devaṁ nivasantaṁ jaleśvaram ॥

स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम् । तमब्रवीद्धूमकेतुः प्रतिपूज्य जलेश्वरम् । चतुर्थं लोकपालानां रक्षितारं महेश्वरम् ॥

sa ca tac cintitaṁ jñātvā darśayām āsa pāvakam । tam abravīd dhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram । caturthaṁ lokapālānāṁ rakṣitāraṁ maheśvaram ॥

सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते । तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम् ॥

somena rājñā yad dattaṁ dhanuś caiveṣudhī ca te । tat prayacchobhayaṁ śīghraṁ rathaṁ ca kapilakṣaṇam ॥

कार्यं हि सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति । चक्रेण वासुदेवश्च तन्मदर्थे प्रदीयताम् । ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत ॥

kāryaṁ hi sumahat pārtho gāṇḍīvena kariṣyati । cakreṇa vāsudevaś ca tan madarthe pradīyatām । dadānīty eva varuṇaḥ pāvakaṁ pratyabhāṣata ॥

ततोऽद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्तिविवर्धनम् । सर्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च । सर्वायुधमहामात्रं परसेनाप्रधर्षणम् ॥

tato ’dbhutaṁ mahāvīryaṁ yaśaḥkīrtivivardhanam । sarvaśastrair anādhr̥ṣyaṁ sarvaśastrapramāthi ca । sarvāyudhamahāmātraṁ parasenāpradharṣaṇam ॥

एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् । चित्रमुच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णमव्रणम् ॥

ekaṁ śatasahasreṇa saṁmitaṁ rāṣṭravardhanam । citram uccāvacair varṇaiḥ śobhitaṁ ślakṣṇam avraṇam ॥

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः । प्रादाद्वै धनुरत्नं तदक्षय्यौ च महेषुधी ॥

devadānavagandharvaiḥ pūjitaṁ śāśvatīḥ samāḥ । prādād vai dhanuratnaṁ tad akṣayyau ca maheṣudhī ॥

रथं च दिव्याश्वयुजं कपिप्रवरकेतनम् । उपेतं राजतैरश्वैर्गान्धर्वैर्हेममालिभिः । पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे ॥

rathaṁ ca divyāśvayujaṁ kapipravaraketanam । upetaṁ rājatair aśvair gāndharvair hemamālibhiḥ । pāṇḍurābhrapratīkāśair manovāyusamair jave ॥

सर्वोपकरणैर्युक्तमजय्यं देवदानवैः । भानुमन्तं महाघोषं सर्वभूतमनोहरम् ॥

sarvopakaraṇair yuktam ajayyaṁ devadānavaiḥ । bhānumantaṁ mahāghoṣaṁ sarvabhūtamanoharam ॥

ससर्ज यत्स्वतपसा भौवनो भुवनप्रभुः । प्रजापतिरनिर्देश्यं यस्य रूपं रवेरिव ॥

sasarja yat svatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ । prajāpatir anirdeśyaṁ yasya rūpaṁ raver iva ॥

यं स्म सोमः समारुह्य दानवानजयत्प्रभुः । नगमेघप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव च श्रिया ॥

yaṁ sma somaḥ samāruhya dānavān ajayat prabhuḥ । nagameghapratīkāśaṁ jvalantam iva ca śriyā ॥

आश्रिता तं रथश्रेष्ठं शक्रायुधसमा शुभा । तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिरनुत्तमा ॥

āśritā taṁ rathaśreṣṭhaṁ śakrāyudhasamā śubhā । tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭir anuttamā ॥

तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूललक्षणः । विनर्दन्निव तत्रस्थः संस्थितो मूर्ध्न्यशोभत ॥

tasyāṁ tu vānaro divyaḥ siṁhaśārdūlalakṣaṇaḥ । vinardann iva tatrasthaḥ saṁsthito mūrdhny aśobhata ॥

ध्वजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च । नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति ॥

dhvaje bhūtāni tatrāsan vividhāni mahānti ca । nādena ripusainyānāṁ yeṣāṁ saṁjñā praṇaśyati ॥

स तं नानापताकाभिः शोभितं रथमुत्तमम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च ॥

sa taṁ nānāpatākābhiḥ śobhitaṁ ratham uttamam । pradakṣiṇam upāvr̥tya daivatebhyaḥ praṇamya ca ॥

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । आरुरोह रथं पार्थो विमानं सुकृती यथा ॥

saṁnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān । āruroha rathaṁ pārtho vimānaṁ sukr̥tī yathā ॥

तच्च दिव्यं धनुःश्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्जुनः ॥

tac ca divyaṁ dhanuḥśreṣṭhaṁ brahmaṇā nirmitaṁ purā । gāṇḍīvam upasaṁgr̥hya babhūva mudito ’rjunaḥ ॥

हुताशनं नमस्कृत्य ततस्तदपि वीर्यवान् । जग्राह बलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः ॥

hutāśanaṁ namaskr̥tya tatas tad api vīryavān । jagrāha balam āsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ ॥

मौर्व्यां तु युज्यमानायां बलिना पाण्डवेन ह । येऽशृण्वन्कूजितं तत्र तेषां वै व्यथितं मनः ॥

maurvyāṁ tu yujyamānāyāṁ balinā pāṇḍavena ha । ye ’śr̥ṇvan kūjitaṁ tatra teṣāṁ vai vyathitaṁ manaḥ ॥

लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी । बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि ॥

labdhvā rathaṁ dhanuś caiva tathākṣayyau maheṣudhī । babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahr̥ṣṭaḥ sāhyakarmaṇi ॥

वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः । आग्नेयमस्त्रं दयितं स च कल्योऽभवत्तदा ॥

vajranābhaṁ tataś cakraṁ dadau kr̥ṣṇāya pāvakaḥ । āgneyam astraṁ dayitaṁ sa ca kalyo ’bhavat tadā ॥

अब्रवीत्पावकश्चैनमेतेन मधुसूदन । अमानुषानपि रणे विजेष्यसि न संशयः ॥

abravīt pāvakaś cainam etena madhusūdana । amānuṣān api raṇe vijeṣyasi na saṁśayaḥ ॥

अनेन त्वं मनुष्याणां देवानामपि चाहवे । रक्षःपिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकः सदा । भविष्यसि न संदेहः प्रवरारिनिबर्हणे ॥

anena tvaṁ manuṣyāṇāṁ devānām api cāhave । rakṣaḥpiśācadaityānāṁ nāgānāṁ cādhikaḥ sadā । bhaviṣyasi na saṁdehaḥ pravarārinibarhaṇe ॥

क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुषु । हत्वाप्रतिहतं संख्ये पाणिमेष्यति ते पुनः ॥

kṣiptaṁ kṣiptaṁ raṇe caitat tvayā mādhava śatruṣu । hatvāpratihataṁ saṁkhye pāṇim eṣyati te punaḥ ॥

वरुणश्च ददौ तस्मै गदामशनिनिःस्वनाम् । दैत्यान्तकरणीं घोरां नाम्ना कौमोदकीं हरेः ॥

varuṇaś ca dadau tasmai gadām aśaniniḥsvanām । daityāntakaraṇīṁ ghorāṁ nāmnā kaumodakīṁ hareḥ ॥

ततः पावकमब्रूतां प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ । कृतास्त्रौ शस्त्रसंपन्नौ रथिनौ ध्वजिनावपि ॥

tataḥ pāvakam abrūtāṁ prahr̥ṣṭau kr̥ṣṇapāṇḍavau । kr̥tāstrau śastrasaṁpannau rathinau dhvajināv api ॥

कल्यौ स्वो भगवन्योद्धुमपि सर्वैः सुरासुरैः । किं पुनर्वज्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सुना ॥

kalyau svo bhagavan yoddhum api sarvaiḥ surāsuraiḥ । kiṁ punar vajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā ॥

अर्जुन उवाच । चक्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो विसृजन्युधि वीर्यवान् । त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न जीयाज्जनार्दनः ॥

arjuna uvāca । cakram astraṁ ca vārṣṇeyo visr̥jan yudhi vīryavān । triṣu lokeṣu tan nāsti yan na jīyāj janārdanaḥ ॥

गाण्डीवं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी । अहमप्युत्सहे लोकान्विजेतुं युधि पावक ॥

gāṇḍīvaṁ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī । aham apy utsahe lokān vijetuṁ yudhi pāvaka ॥

सर्वतः परिवार्यैनं दावेन महता प्रभो । कामं संप्रज्वलाद्यैव कल्यौ स्वः साह्यकर्मणि ॥

sarvataḥ parivāryainaṁ dāvena mahatā prabho । kāmaṁ saṁprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स भगवान्दाशार्हेणार्जुनेन च । तैजसं रूपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa bhagavān dāśārheṇārjunena ca । taijasaṁ rūpam āsthāya dāvaṁ dagdhuṁ pracakrame ॥

सर्वतः परिवार्याथ सप्तार्चिर्ज्वलनस्तदा । ददाह खाण्डवं क्रुद्धो युगान्तमिव दर्शयन् ॥

sarvataḥ parivāryātha saptārcir jvalanas tadā । dadāha khāṇḍavaṁ kruddho yugāntam iva darśayan ॥

परिगृह्य समाविष्टस्तद्वनं भरतर्षभ । मेघस्तनितनिर्घोषं सर्वभूतानि निर्दहन् ॥

parigr̥hya samāviṣṭas tad vanaṁ bharatarṣabha । meghastanitanirghoṣaṁ sarvabhūtāni nirdahan ॥

दह्यतस्तस्य विबभौ रूपं दावस्य भारत । मेरोरिव नगेन्द्रस्य काञ्चनस्य महाद्युतेः ॥

dahyatas tasya vibabhau rūpaṁ dāvasya bhārata । meror iva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ ॥