Who speaks here वैशंपायन vaiśaṃpāyana · देवा devā
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §227–229 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
वैशंपायन उवाच । तौ रथाभ्यां नरव्याघ्रौ दावस्योभयतः स्थितौ । दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत् ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । tau rathābhyāṁ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau । dikṣu sarvāsu bhūtānāṁ cakrāte kadanaṁ mahat ॥
यत्र यत्र हि दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः । पलायन्तस्तत्र तत्र तौ वीरौ पर्यधावताम् ॥
yatra yatra hi dr̥śyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ । palāyantas tatra tatra tau vīrau paryadhāvatām ॥
छिद्रं हि न प्रपश्यन्ति रथयोराशुविक्रमात् । आविद्धाविव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ ॥
chidraṁ hi na prapaśyanti rathayor āśuvikramāt । āviddhāv iva dr̥śyete rathinau tau rathottamau ॥
खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः । उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो दिशो दश ॥
khāṇḍave dahyamāne tu bhūtāny atha sahasraśaḥ । utpetur bhairavān nādān vinadanto diśo daśa ॥
दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथापरे । स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च विचेतसः ॥
dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāś ca tathāpare । sphuṭitākṣā viśīrṇāś ca viplutāś ca vicetasaḥ ॥
समालिङ्ग्य सुतानन्ये पितॄन्मातॄंस्तथापरे । त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तथैव निधनं गताः ॥
samāliṅgya sutān anye pitr̥̄n mātr̥̄ṁs tathāpare । tyaktuṁ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṁ gatāḥ ॥
विकृतैर्दर्शनैरन्ये समुत्पेतुः सहस्रशः । तत्र तत्र विघूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे ॥
vikr̥tair darśanair anye samutpetuḥ sahasraśaḥ । tatra tatra vighūrṇantaḥ punar agnau prapedire ॥
दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले । तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः ॥
dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale । tatra tatra sma dr̥śyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ ॥
जलस्थानेषु सर्वेषु क्वाथ्यमानेषु भारत । गतसत्त्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः सहस्रशः ॥
jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata । gatasattvāḥ sma dr̥śyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ ॥
शरीरैः संप्रदीप्तैश्च देहवन्त इवाग्नयः । अदृश्यन्त वने तस्मिन्प्राणिनः प्राणसंक्षये ॥
śarīraiḥ saṁpradīptaiś ca dehavanta ivāgnayaḥ । adr̥śyanta vane tasmin prāṇinaḥ prāṇasaṁkṣaye ॥
तांस्तथोत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः । दीप्यमाने ततः प्रास्यत्प्रहसन्कृष्णवर्त्मनि ॥
tāṁs tathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṁchidya khaṇḍaśaḥ । dīpyamāne tataḥ prāsyat prahasan kr̥ṣṇavartmani ॥
ते शराचितसर्वाङ्गा विनदन्तो महारवान् । ऊर्ध्वमुत्पत्य वेगेन निपेतुः पावके पुनः ॥
te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān । ūrdhvam utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ ॥
शरैरभ्याहतानां च दह्यतां च वनौकसाम् । विरावः श्रूयते ह स्म समुद्रस्येव मथ्यतः ॥
śarair abhyāhatānāṁ ca dahyatāṁ ca vanaukasām । virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ ॥
वह्नेश्चापि प्रहृष्टस्य खमुत्पेतुर्महार्चिषः । जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम् ॥
vahneś cāpi prahr̥ṣṭasya kham utpetur mahārciṣaḥ । janayām āsur udvegaṁ sumahāntaṁ divaukasām ॥
ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः । शरणं देवराजानं सहस्राक्षं पुरंदरम् ॥
tato jagmur mahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ । śaraṇaṁ devarājānaṁ sahasrākṣaṁ puraṁdaram ॥
देवा ऊचुः । किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते कृष्णवर्त्मना । कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर ॥
devā ūcuḥ । kiṁ nv ime mānavāḥ sarve dahyante kr̥ṣṇavartmanā । kaccin na saṁkṣayaḥ prāpto lokānām amareśvara ॥
वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्ववेक्ष्य च । खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā vr̥trahā tebhyaḥ svayam evānvavekṣya ca । khāṇḍavasya vimokṣārthaṁ prayayau harivāhanaḥ ॥
महता मेघजालेन नानारूपेण वज्रभृत् । आकाशं समवस्तीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः ॥
mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhr̥t । ākāśaṁ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ ॥
ततोऽक्षमात्रा विसृजन्धाराः शतसहस्रशः । अभ्यवर्षत्सहस्राक्षः पावकं खाण्डवं प्रति ॥
tato ’kṣamātrā visr̥jan dhārāḥ śatasahasraśaḥ । abhyavarṣat sahasrākṣaḥ pāvakaṁ khāṇḍavaṁ prati ॥
असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः । ख एव समशुष्यन्त न काश्चित्पावकं गताः ॥
asaṁprāptās tu tā dhārās tejasā jātavedasaḥ । kha eva samaśuṣyanta na kāś cit pāvakaṁ gatāḥ ॥
ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा । पुनरेवाभ्यवर्षत्तमम्भः प्रविसृजन्बहु ॥
tato namucihā kruddho bhr̥śam arciṣmatas tadā । punar evābhyavarṣat tam ambhaḥ pravisr̥jan bahu ॥
अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम् । बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसघोषवत् ॥
arcir dhārābhisaṁbaddhaṁ dhūmavidyutsamākulam । babhūva tad vanaṁ ghoraṁ stanayitnusaghoṣavat ॥