Adhyāya 214

वैशंपायन उवाच । इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्नुरन्यान्नराधिपान् । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शांतनवस्य च ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । indraprasthe vasantas te jaghnur anyān narādhipān । śāsanād dhr̥tarāṣṭrasya rājñaḥ śāṁtanavasya ca ॥

आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोकोऽवसत्सुखम् । पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहमिव देहिनः ॥

āśritya dharmarājānaṁ sarvaloko ’vasat sukham । puṇyalakṣaṇakarmāṇaṁ svadeham iva dehinaḥ ॥

स समं धर्मकामार्थान्सिषेवे भरतर्षभः । त्रीनिवात्मसमान्बन्धून्बन्धुमानिव मानयन् ॥

sa samaṁ dharmakāmārthān siṣeve bharatarṣabhaḥ । trīn ivātmasamān bandhūn bandhumān iva mānayan ॥

तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवतामिव । बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः ॥

teṣāṁ samavibhaktānāṁ kṣitau dehavatām iva । babhau dharmārthakāmānāṁ caturtha iva pārthivaḥ ॥

अध्येतारं परं वेदाः प्रयोक्तारं महाध्वराः । रक्षितारं शुभं वर्णा लेभिरे तं जनाधिपम् ॥

adhyetāraṁ paraṁ vedāḥ prayoktāraṁ mahādhvarāḥ । rakṣitāraṁ śubhaṁ varṇā lebhire taṁ janādhipam ॥

अधिष्ठानवती लक्ष्मीः परायणवती मतिः । बन्धुमानखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिता ॥

adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ । bandhumān akhilo dharmas tenāsīt pr̥thivīkṣitā ॥

भ्रातृभिः सहितो राजा चतुर्भिरधिकं बभौ । प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैरिव महाध्वरः ॥

bhrātr̥bhiḥ sahito rājā caturbhir adhikaṁ babhau । prayujyamānair vitato vedair iva mahādhvaraḥ ॥

तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे । बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिमिवामराः ॥

taṁ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire । br̥haspatisamā mukhyāḥ prajāpatim ivāmarāḥ ॥

धर्मराजे अतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले । प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च ॥

dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale । prajānāṁ remire tulyaṁ netrāṇi hr̥dayāni ca ॥

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे । यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत् ॥

na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire । yad babhūva manaḥkāntaṁ karmaṇā sa cakāra tat ॥

न ह्ययुक्तं न चासत्यं नानृतं न च विप्रियम् । भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः ॥

na hy ayuktaṁ na cāsatyaṁ nānr̥taṁ na ca vipriyam । bhāṣitaṁ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ ॥

स हि सर्वस्य लोकस्य हितमात्मन एव च । चिकीर्षुः सुमहातेजा रेमे भरतसत्तमः ॥

sa hi sarvasya lokasya hitam ātmana eva ca । cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ ॥

तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः । अवसन्पृथिवीपालांस्त्रासयन्तः स्वतेजसा ॥

tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ । avasan pr̥thivīpālāṁs trāsayantaḥ svatejasā ॥

ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णमब्रवीत् । उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छामो यमुनां प्रति ॥

tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kr̥ṣṇam abravīt । uṣṇāni kr̥ṣṇa vartante gacchāmo yamunāṁ prati ॥

सुहृज्जनवृतास्तत्र विहृत्य मधुसूदन । सायाह्ने पुनरेष्यामो रोचतां ते जनार्दन ॥

suhr̥jjanavr̥tās tatra vihr̥tya madhusūdana । sāyāhne punar eṣyāmo rocatāṁ te janārdana ॥

वासुदेव उवाच । कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले । सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम् ॥

vāsudeva uvāca । kuntīmātar mamāpy etad rocate yad vayaṁ jale । suhr̥jjanavr̥tāḥ pārtha viharema yathāsukham ॥

वैशंपायन उवाच । आमन्त्र्य धर्मराजानमनुज्ञाप्य च भारत । जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुहृज्जनवृतौ ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āmantrya dharmarājānam anujñāpya ca bhārata । jagmatuḥ pārthagovindau suhr̥jjanavr̥tau tataḥ ॥

विहारदेशं संप्राप्य नानाद्रुमवदुत्तमम् । गृहैरुच्चावचैर्युक्तं पुरंदरगृहोपमम् ॥

vihāradeśaṁ saṁprāpya nānādrumavad uttamam । gr̥hair uccāvacair yuktaṁ puraṁdaragr̥hopamam ॥

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च रसवद्भिर्महाधनैः । माल्यैश्च विविधैर्युक्तं युक्तं वार्ष्णेयपार्थयोः ॥

bhakṣyair bhojyaiś ca peyaiś ca rasavadbhir mahādhanaiḥ । mālyaiś ca vividhair yuktaṁ yuktaṁ vārṣṇeyapārthayoḥ ॥

आविवेशतुरापूर्णं रत्नैरुच्चावचैः शुभैः । यथोपजोषं सर्वश्च जनश्चिक्रीड भारत ॥

āviveśatur āpūrṇaṁ ratnair uccāvacaiḥ śubhaiḥ । yathopajoṣaṁ sarvaś ca janaś cikrīḍa bhārata ॥

वने काश्चिज्जले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाङ्गनाः । यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः कृष्णपार्थयोः ॥

vane kāś cij jale kāś cit kāś cid veśmasu cāṅganāḥ । yathādeśaṁ yathāprīti cikrīḍuḥ kr̥ṣṇapārthayoḥ ॥

द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्याभरणानि च । प्रयच्छेतां महार्हाणि स्त्रीणां ते स्म मदोत्कटे ॥

draupadī ca subhadrā ca vāsāṁsy ābharaṇāni ca । prayacchetāṁ mahārhāṇi strīṇāṁ te sma madotkaṭe ॥

काश्चित्प्रहृष्टा ननृतुश्चुक्रुशुश्च तथापराः । जहसुश्चापरा नार्यः पपुश्चान्या वरासवम् ॥

kāś cit prahr̥ṣṭā nanr̥tuś cukruśuś ca tathāparāḥ । jahasuś cāparā nāryaḥ papuś cānyā varāsavam ॥

रुरुदुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्च परस्परम् । मन्त्रयामासुरन्याश्च रहस्यानि परस्परम् ॥

ruruduś cāparās tatra prajaghnuś ca parasparam । mantrayām āsur anyāś ca rahasyāni parasparam ॥

वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः । शब्देनापूर्यते ह स्म तद्वनं सुसमृद्धिमत् ॥

veṇuvīṇāmr̥daṅgānāṁ manojñānāṁ ca sarvaśaḥ । śabdenāpūryate ha sma tad vanaṁ susamr̥ddhimat ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने कुरुदाशार्हनन्दनौ । समीपे जग्मतुः कंचिदुद्देशं सुमनोहरम् ॥

tasmiṁs tathā vartamāne kurudāśārhanandanau । samīpe jagmatuḥ kaṁ cid uddeśaṁ sumanoharam ॥

तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरंजयौ । महार्हासनयो राजंस्ततस्तौ संनिषीदतुः ॥

tatra gatvā mahātmānau kr̥ṣṇau parapuraṁjayau । mahārhāsanayo rājaṁs tatas tau saṁniṣīdatuḥ ॥

तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानि रतानि च । बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ ॥

tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca । bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau ॥

तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठेऽश्विनाविव । अभ्यगच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनंजयौ ॥

tatropaviṣṭau muditau nākapr̥ṣṭhe ’śvināv iva । abhyagacchat tadā vipro vāsudevadhanaṁjayau ॥

बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः । हरिपिङ्गो हरिश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः ॥

br̥hacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ । haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ ॥

तरुणादित्यसंकाशः कृष्णवासा जटाधरः । पद्मपत्राननः पिङ्गस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥

taruṇādityasaṁkāśaḥ kr̥ṣṇavāsā jaṭādharaḥ । padmapatrānanaḥ piṅgas tejasā prajvalann iva ॥

उपसृष्टं तु तं कृष्णौ भ्राजमानं द्विजोत्तमम् । अर्जुनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतुः ॥

upasr̥ṣṭaṁ tu taṁ kr̥ṣṇau bhrājamānaṁ dvijottamam । arjuno vāsudevaś ca tūrṇam utpatya tasthatuḥ ॥