Adhyāya 201

नारद उवाच । शृणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम् । भ्रातृभीः सहितः पार्थ यथावृत्तं युधिष्ठिर ॥

nārada uvāca । śr̥ṇu me vistareṇemam itihāsaṁ purātanam । bhrātr̥bhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvr̥ttaṁ yudhiṣṭhira ॥

महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा । निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत् ॥

mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā । nikumbho nāma daityendras tejasvī balavān abhūt ॥

तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ । सहान्योन्येन भुञ्जाते विनान्योन्यं न गच्छतः ॥

tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau । sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṁ na gacchataḥ ॥

अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ । एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकं यथा कृतौ ॥

anyonyasya priyakarāv anyonyasya priyaṁvadau । ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṁ yathā kr̥tau ॥

तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ । त्रैलोक्यविजयार्थाय समास्थायैकनिश्चयम् ॥

tau vivr̥ddhau mahāvīryau kāryeṣv apy ekaniścayau । trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam ॥

कृत्वा दीक्षां गतौ विन्ध्यं तत्रोग्रं तेपतुस्तपः । तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः ॥

kr̥tvā dīkṣāṁ gatau vindhyaṁ tatrograṁ tepatus tapaḥ । tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ ॥

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ । मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः ॥

kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau । malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ ॥

आत्ममांसानि जुह्वन्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ । ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ ॥

ātmamāṁsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau । ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṁ dhr̥tavratau ॥

तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः । धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tayos tapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṁ pratāpitaḥ । dhūmaṁ pramumuce vindhyas tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो देवाभवन्भीता उग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः । तपोविघातार्थमथो देवा विघ्नानि चक्रिरे ॥

tato devābhavan bhītā ugraṁ dr̥ṣṭvā tayos tapaḥ । tapovighātārtham atho devā vighnāni cakrire ॥

रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनः पुनः । न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ ॥

ratnaiḥ pralobhayām āsuḥ strībhiś cobhau punaḥ punaḥ । na ca tau cakratur bhaṅgaṁ vratasya sumahāvratau ॥

अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः । भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोः परिजनस्तथा ॥

atha māyāṁ punar devās tayoś cakrur mahātmanoḥ । bhaginyo mātaro bhāryās tayoḥ parijanas tathā ॥

परिपात्यमाना वित्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा । स्रस्ताभरणकेशान्ता एकान्तभ्रष्टवाससः ॥

paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā । srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ ॥

अभिधाव्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः । न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ ॥

abhidhāvya tataḥ sarvās tau trāhīti vicukruśuḥ । na ca tau cakratur bhaṅgaṁ vratasya sumahāvratau ॥

यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिमन्यतरस्तयोः । ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत ॥

yadā kṣobhaṁ nopayāti nārtim anyataras tayoḥ । tataḥ striyas tā bhūtaṁ ca sarvam antaradhīyata ॥

ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ । वरेण छन्दयामास सर्वलोकपितामहः ॥

tataḥ pitāmahaḥ sākṣād abhigamya mahāsurau । vareṇa chandayām āsa sarvalokapitāmahaḥ ॥

ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ । दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा ॥

tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dr̥ḍhavikramau । dr̥ṣṭvā pitāmahaṁ devaṁ tasthatuḥ prāñjalī tadā ॥

ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा । आवयोस्तपसानेन यदि प्रीतः पितामहः ॥

ūcatuś ca prabhuṁ devaṁ tatas tau sahitau tadā । āvayos tapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ ॥

मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ । उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः ॥

māyāvidāv astravidau balinau kāmarūpiṇau । ubhāv apy amarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ ॥

पितामह उवाच । ऋतेऽमरत्वमन्यद्वां सर्वमुक्तं भविष्यति । अन्यद्वृणीतां मृत्योश्च विधानममरैः समम् ॥

pitāmaha uvāca । r̥te ’maratvam anyad vāṁ sarvam uktaṁ bhaviṣyati । anyad vr̥ṇītāṁ mr̥tyoś ca vidhānam amaraiḥ samam ॥

करिष्यावेदमिति यन्महदभ्युत्थितं तपः । युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते ॥

kariṣyāvedam iti yan mahad abhyutthitaṁ tapaḥ । yuvayor hetunānena nāmaratvaṁ vidhīyate ॥

त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः । हेतुनानेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम् ॥

trailokyavijayārthāya bhavadbhyām āsthitaṁ tapaḥ । hetunānena daityendrau na vāṁ kāmaṁ karomy aham ॥

सुन्दोपसुन्दावूचतुः । त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम् । सर्वस्मान्नौ भयं न स्यादृतेऽन्योन्यं पितामह ॥

sundopasundāv ūcatuḥ । triṣu lokeṣu yad bhūtaṁ kiṁ cit sthāvarajaṅgamam । sarvasmān nau bhayaṁ na syād r̥te ’nyonyaṁ pitāmaha ॥

पितामह उवाच । यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम् । मृत्योर्विधानमेतच्च यथावद्वां भविष्यति ॥

pitāmaha uvāca । yat prārthitaṁ yathoktaṁ ca kāmam etad dadāni vām । mr̥tyor vidhānam etac ca yathāvad vāṁ bhaviṣyati ॥

नारद उवाच । ततः पितामहो दत्त्वा वरमेतत्तदा तयोः । निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥

nārada uvāca । tataḥ pitāmaho dattvā varam etat tadā tayoḥ । nivartya tapasas tau ca brahmalokaṁ jagāma ha ॥

लब्ध्वा वराणि सर्वाणि दैत्येन्द्रावपि तावुभौ । अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वमेव भवनं गतौ ॥

labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāv api tāv ubhau । avadhyau sarvalokasya svam eva bhavanaṁ gatau ॥

तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ महासुरौ । सर्वः सुहृज्जनस्ताभ्यां प्रमोदमुपजग्मिवान् ॥

tau tu labdhavarau dr̥ṣṭvā kr̥takāmau mahāsurau । sarvaḥ suhr̥jjanas tābhyāṁ pramodam upajagmivān ॥

ततस्तौ तु जटा हित्वा मौलिनौ संबभूवतुः । महार्हाभरणोपेतौ विरजोम्बरधारिणौ ॥

tatas tau tu jaṭā hitvā maulinau saṁbabhūvatuḥ । mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau ॥

अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकामिकीम् । दैत्येन्द्रौ परमप्रीतौ तयोश्चैव सुहृज्जनः ॥

akālakaumudīṁ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm । daityendrau paramaprītau tayoś caiva suhr̥jjanaḥ ॥

भक्ष्यतां भुज्यतां नित्यं रम्यतां गीयतामिति । पीयतां दीयतां चेति वाच आसन्गृहे गृहे ॥

bhakṣyatāṁ bhujyatāṁ nityaṁ ramyatāṁ gīyatām iti । pīyatāṁ dīyatāṁ ceti vāca āsan gr̥he gr̥he ॥

तत्र तत्र महापानैरुत्कृष्टतलनादितैः । हृष्टं प्रमुदितं सर्वं दैत्यानामभवत्पुरम् ॥

tatra tatra mahāpānair utkr̥ṣṭatalanāditaiḥ । hr̥ṣṭaṁ pramuditaṁ sarvaṁ daityānām abhavat puram ॥

तैस्तैर्विहारैर्बहुभिर्दैत्यानां कामरूपिणाम् । समाः संक्रीडतां तेषामहरेकमिवाभवत् ॥

tais tair vihārair bahubhir daityānāṁ kāmarūpiṇām । samāḥ saṁkrīḍatāṁ teṣām ahar ekam ivābhavat ॥