Adhyāya 2

ऋषय ऊचुः । समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन । एतत्सर्वं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । samantapañcakam iti yad uktaṁ sūtanandana । etat sarvaṁ yathānyāyaṁ śrotum icchāmahe vayam ॥

सूत उवाच । शुश्रूषा यदि वो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः । समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥

sūta uvāca । śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataś ca kathāḥ śubhāḥ । samantapañcakākhyaṁ ca śrotum arhatha sattamāḥ ॥

त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः । असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥

tretādvāparayoḥ saṁdhau rāmaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । asakr̥t pārthivaṁ kṣatraṁ jaghānāmarṣacoditaḥ ॥

स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥

sa sarvaṁ kṣatram utsādya svavīryeṇānaladyutiḥ । samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān ॥

स तेषु रुधिराम्भस्सु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः । पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥

sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ । pitr̥̄n saṁtarpayām āsa rudhireṇeti naḥ śrutam ॥

अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति सिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥

atharcīkādayo ’bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham । taṁ kṣamasveti siṣidhus tataḥ sa virarāma ha ॥

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥

teṣāṁ samīpe yo deśo hradānāṁ rudhirāmbhasām । samantapañcakam iti puṇyaṁ tatparikīrtitam ॥

येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते । तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः ॥

yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate । tenaiva nāmnā taṁ deśaṁ vācyam āhur manīṣiṇaḥ ॥

अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् । समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥

antare caiva saṁprāpte kalidvāparayor abhūt । samantapañcake yuddhaṁ kurupāṇḍavasenayoḥ ॥

तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते । अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥

tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite । aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā ॥

एवं नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः । पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ॥

evaṁ nāmābhinirvr̥ttaṁ tasya deśasya vai dvijāḥ । puṇyaś ca ramaṇīyaś ca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ ॥

तदेतत्कथितं सर्वं मया वो मुनिसत्तमाः । यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥

tad etat kathitaṁ sarvaṁ mayā vo munisattamāḥ । yathā deśaḥ sa vikhyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ ॥

ऋषय ऊचुः । अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन । एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । akṣauhiṇya iti proktaṁ yat tvayā sūtanandana । etad icchāmahe śrotuṁ sarvam eva yathātatham ॥

अक्षौहिण्याः परीमाणं रथाश्वनरदन्तिनाम् । यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥

akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṁ rathāśvanaradantinām । yathāvac caiva no brūhi sarvaṁ hi viditaṁ tava ॥

सूत उवाच । एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥

sūta uvāca । eko ratho gajaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ । trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate ॥

पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः । त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥

pattiṁ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṁ budhāḥ । trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate ॥

त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः । स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥

trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ । smr̥tās tisras tu vāhinyaḥ pr̥taneti vicakṣaṇaiḥ ॥

चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी । अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥

camūs tu pr̥tanās tisras tisraś camvas tv anīkinī । anīkinīṁ daśaguṇāṁ prāhur akṣauhiṇīṁ budhāḥ ॥

अक्षौहिण्याः प्रसंख्यानं रथानां द्विजसत्तमाः । संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥

akṣauhiṇyāḥ prasaṁkhyānaṁ rathānāṁ dvijasattamāḥ । saṁkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇy ekaviṁśatiḥ ॥

शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः । गजानां तु परीमाणमेतदेवात्र निर्दिशेत् ॥

śatāny upari caivāṣṭau tathā bhūyaś ca saptatiḥ । gajānāṁ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet ॥

ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि तथा नव । नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः ॥

jñeyaṁ śatasahasraṁ tu sahasrāṇi tathā nava । narāṇām api pañcāśac chatāni trīṇi cānaghāḥ ॥

पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट्प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥

pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṁ śatāni ca । daśottarāṇi ṣaṭ prāhur yathāvad iha saṁkhyayā ॥

एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः । यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण द्विजोत्तमाः ॥

etām akṣauhiṇīṁ prāhuḥ saṁkhyātattvavido janāḥ । yāṁ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ ॥

एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः । अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डेनाष्टादशैव ताः ॥

etayā saṁkhyayā hy āsan kurupāṇḍavasenayoḥ । akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ ॥

समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः । कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥

sametās tatra vai deśe tatraiva nidhanaṁ gatāḥ । kauravān kāraṇaṁ kr̥tvā kālenādbhutakarmaṇā ॥

अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् । अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥

ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit । ahāni pañca droṇas tu rarakṣa kuruvāhinīm ॥

अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः । शल्योऽर्धदिवसं त्वासीद्गदायुद्धमतः परम् ॥

ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ । śalyo ’rdhadivasaṁ tv āsīd gadāyuddham ataḥ param ॥

तस्यैव तु दिनस्यान्ते हार्दिक्यद्रौणिगौतमाः । प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥

tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ । prasuptaṁ niśi viśvastaṁ jaghnur yaudhiṣṭhiraṁ balam ॥

यत्तु शौनकसत्रे ते भारताख्यानविस्तरम् । आख्यास्ये तत्र पौलोममाख्यानं चादितः परम् ॥

yat tu śaunakasatre te bhāratākhyānavistaram । ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṁ cāditaḥ param ॥

विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् । अभिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥

vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam । abhipannaṁ naraiḥ prājñair vairāgyam iva mokṣibhiḥ ॥

आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव च जीवितम् । इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥

ātmeva veditavyeṣu priyeṣv iva ca jīvitam । itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣv ayam ॥

इतिहासोत्तमे ह्यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा । स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥

itihāsottame hy asminn arpitā buddhir uttamā । svaravyañjanayoḥ kr̥tsnā lokavedāśrayeva vāk ॥

अस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः । भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ॥

asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ । bhāratasyetihāsasya śrūyatāṁ parvasaṁgrahaḥ ॥

पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयं पर्वसंग्रहः । पौष्यं पौलोममास्तीकमादिवंशावतारणम् ॥

parvānukramaṇī pūrvaṁ dvitīyaṁ parvasaṁgrahaḥ । pauṣyaṁ paulomam āstīkam ādivaṁśāvatāraṇam ॥

ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं देवनिर्मितम् । दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ॥

tataḥ saṁbhavaparvoktam adbhutaṁ devanirmitam । dāho jatugr̥hasyātra haiḍimbaṁ parva cocyate ॥

ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः । ततः स्वयंवरं देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ॥

tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṁ tataḥ । tataḥ svayaṁvaraṁ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate ॥

क्षत्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् । विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च ॥

kṣatradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṁ smr̥tam । vidurāgamanaṁ parva rājyalambhas tathaiva ca ॥

अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः । सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेयं हरणहारिकम् ॥

arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṁ tataḥ । subhadrāharaṇād ūrdhvaṁ jñeyaṁ haraṇahārikam ॥

ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् । सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ॥

tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṁ tatraiva mayadarśanam । sabhāparva tataḥ proktaṁ mantraparva tataḥ param ॥

जरासंधवधः पर्व पर्व दिग्विजयस्तथा । पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ॥

jarāsaṁdhavadhaḥ parva parva digvijayas tathā । parva digvijayād ūrdhvaṁ rājasūyikam ucyate ॥

ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः । द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम् ॥

tataś cārghābhiharaṇaṁ śiśupālavadhas tataḥ । dyūtaparva tataḥ proktam anudyūtam ataḥ param ॥

तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च । ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥

tata āraṇyakaṁ parva kirmīravadha eva ca । īśvarārjunayor yuddhaṁ parva kairātasaṁjñitam ॥

इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् । तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ॥

indralokābhigamanaṁ parva jñeyam ataḥ param । tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ ॥

जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् । तथैवाजगरं पर्व विज्ञेयं तदनन्तरम् ॥

jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddham ataḥ param । tathaivājagaraṁ parva vijñeyaṁ tadanantaram ॥

मार्कण्डेयसमस्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् । संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ॥

mārkaṇḍeyasamasyā ca parvoktaṁ tadanantaram । saṁvādaś ca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ ॥

घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नभयं ततः । व्रीहिद्रौणिकमाख्यानं ततोऽनन्तरमुच्यते ॥

ghoṣayātrā tataḥ parva mr̥gasvapnabhayaṁ tataḥ । vrīhidrauṇikam ākhyānaṁ tato ’nantaram ucyate ॥

द्रौपदीहरणं पर्व सैन्धवेन वनात्ततः । कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥

draupadīharaṇaṁ parva saindhavena vanāt tataḥ । kuṇḍalāharaṇaṁ parva tataḥ param ihocyate ॥

आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् । कीचकानां वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः ॥

āraṇeyaṁ tataḥ parva vairāṭaṁ tadanantaram । kīcakānāṁ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṁ tataḥ ॥

अभिमन्युना च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् । उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ॥

abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṁ smr̥tam । udyogaparva vijñeyam ata ūrdhvaṁ mahādbhutam ॥

ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् । प्रजागरं ततः पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥

tataḥ saṁjayayānākhyaṁ parva jñeyam ataḥ param । prajāgaraṁ tataḥ parva dhr̥tarāṣṭrasya cintayā ॥

पर्व सानत्सुजातं च गुह्यमध्यात्मदर्शनम् । यानसंधिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ॥

parva sānatsujātaṁ ca guhyam adhyātmadarśanam । yānasaṁdhis tataḥ parva bhagavad yānam eva ca ॥

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः । निर्याणं पर्व च ततः कुरुपाण्डवसेनयोः ॥

jñeyaṁ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ । niryāṇaṁ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ ॥

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् । उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥

rathātirathasaṁkhyā ca parvoktaṁ tadanantaram । ulūkadūtāgamanaṁ parvāmarṣavivardhanam ॥

अम्बोपाख्यानमपि च पर्व ज्ञेयमतः परम् । भीष्माभिषेचनं पर्व ज्ञेयमद्भुतकारणम् ॥

ambopākhyānam api ca parva jñeyam ataḥ param । bhīṣmābhiṣecanaṁ parva jñeyam adbhutakāraṇam ॥

जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् । भूमिपर्व ततो ज्ञेयं द्वीपविस्तरकीर्तनम् ॥

jambūkhaṇḍavinirmāṇaṁ parvoktaṁ tadanantaram । bhūmiparva tato jñeyaṁ dvīpavistarakīrtanam ॥

पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः । द्रोणाभिषेकः पर्वोक्तं संशप्तकवधस्ततः ॥

parvoktaṁ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhas tataḥ । droṇābhiṣekaḥ parvoktaṁ saṁśaptakavadhas tataḥ ॥

अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते । जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥

abhimanyuvadhaḥ parva pratijñāparva cocyate । jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhas tataḥ ॥

ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् । मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥

tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṁ lomaharṣaṇam । mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaram ucyate ॥

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् । ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥

karṇaparva tato jñeyaṁ śalyaparva tataḥ param । hradapraveśanaṁ parva gadāyuddham ataḥ param ॥

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशगुणान्वितम् । अत ऊर्ध्वं तु बीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥

sārasvataṁ tataḥ parva tīrthavaṁśaguṇānvitam । ata ūrdhvaṁ tu bībhatsaṁ parva sauptikam ucyate ॥

ऐषीकं पर्व निर्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् । जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीपर्व च ततः परम् ॥

aiṣīkaṁ parva nirdiṣṭam ata ūrdhvaṁ sudāruṇam । jalapradānikaṁ parva strīparva ca tataḥ param ॥

श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् । आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः ॥

śrāddhaparva tato jñeyaṁ kurūṇām aurdhvadehikam । ābhiṣecanikaṁ parva dharmarājasya dhīmataḥ ॥

चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः । प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥

cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ । pravibhāgo gr̥hāṇāṁ ca parvoktaṁ tadanantaram ॥

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुकीर्तनम् । आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥

śāntiparva tato yatra rājadharmānukīrtanam । āpaddharmaś ca parvoktaṁ mokṣadharmas tataḥ param ॥

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् । स्वर्गारोहणिकं पर्व ततो भीष्मस्य धीमतः ॥

tataḥ parva parijñeyam ānuśāsanikaṁ param । svargārohaṇikaṁ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ ॥

ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् ॥

tato ’śvamedhikaṁ parva sarvapāpapraṇāśanam । anugītā tataḥ parva jñeyam adhyātmavācakam ॥

पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥

parva cāśramavāsākhyaṁ putradarśanam eva ca । nāradāgamanaṁ parva tataḥ param ihocyate ॥

मौसलं पर्व च ततो घोरं समनुवर्ण्यते । महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥

mausalaṁ parva ca tato ghoraṁ samanuvarṇyate । mahāprasthānikaṁ parva svargārohaṇikaṁ tataḥ ॥

हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् । भविष्यत्पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ॥

harivaṁśas tataḥ parva purāṇaṁ khilasaṁjñitam । bhaviṣyatparva cāpy uktaṁ khileṣv evādbhutaṁ mahat ॥

एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना । यथावत्सूतपुत्रेण लोमहर्षणिना पुनः ॥

etat parvaśataṁ pūrṇaṁ vyāsenoktaṁ mahātmanā । yathāvat sūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ ॥

कथितं नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु । समासो भारतस्यायं तत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ॥

kathitaṁ naimiṣāraṇye parvāṇy aṣṭādaśaiva tu । samāso bhāratasyāyaṁ tatroktaḥ parvasaṁgrahaḥ ॥

पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम् । पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ॥

pauṣye parvaṇi māhātmyam uttaṅkasyopavarṇitam । paulome bhr̥guvaṁśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ ॥

आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः । क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्छैःश्रवसस्तथा ॥

āstīke sarvanāgānāṁ garuḍasya ca saṁbhavaḥ । kṣīrodamathanaṁ caiva janmocchaiḥśravasas tathā ॥

यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च । कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ॥

yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca । katheyam abhinirvr̥ttā bhāratānāṁ mahātmanām ॥

विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि । अन्येषां चैव विप्राणामृषेर्द्वैपायनस्य च ॥

vividhāḥ saṁbhavā rājñām uktāḥ saṁbhavaparvaṇi । anyeṣāṁ caiva viprāṇām r̥ṣer dvaipāyanasya ca ॥

अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् । दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ॥

aṁśāvataraṇaṁ cātra devānāṁ parikīrtitam । daityānāṁ dānavānāṁ ca yakṣāṇāṁ ca mahaujasām ॥

नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम् । अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ॥

nāgānām atha sarpāṇāṁ gandharvāṇāṁ patatriṇām । anyeṣāṁ caiva bhūtānāṁ vividhānāṁ samudbhavaḥ ॥

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् । शंतनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥

vasūnāṁ punar utpattir bhāgīrathyāṁ mahātmanām । śaṁtanor veśmani punas teṣāṁ cārohaṇaṁ divi ॥

तेजोंशानां च संघाताद्भीष्मस्याप्यत्र संभवः । राज्यान्निवर्तनं चैव ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥

tejoṁśānāṁ ca saṁghātād bhīṣmasyāpy atra saṁbhavaḥ । rājyān nivartanaṁ caiva brahmacaryavrate sthitiḥ ॥

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च । हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥

pratijñāpālanaṁ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca । hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrātur yavīyasaḥ ॥

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् । धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥

vicitravīryasya tathā rājye saṁpratipādanam । dharmasya nr̥ṣu saṁbhūtir aṇīmāṇḍavyaśāpajā ॥

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanāc caiva prasūtir varadānajā । dhr̥tarāṣṭrasya pāṇḍoś ca pāṇḍavānāṁ ca saṁbhavaḥ ॥

वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च । विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ॥

vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca । vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā ॥

पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् । घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता ॥

pāṇḍavānāṁ vane ghore hiḍimbāyāś ca darśanam । ghaṭotkacasya cotpattir atraiva parikīrtitā ॥

अज्ञातचर्या पाण्डूनां वासो ब्राह्मणवेश्मनि । बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥

ajñātacaryā pāṇḍūnāṁ vāso brāhmaṇaveśmani । bakasya nidhanaṁ caiva nāgarāṇāṁ ca vismayaḥ ॥

अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालानभितो ययौ ॥

aṅgāraparṇaṁ nirjitya gaṅgākūle ’rjunas tadā । bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālān abhito yayau ॥

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् । पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ॥

tāpatyam atha vāsiṣṭham aurvaṁ cākhyānam uttamam । pañcendrāṇām upākhyānam atraivādbhutam ucyate ॥

पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च । द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥

pañcānām ekapatnītve vimarśo drupadasya ca । draupadyā devavihito vivāhaś cāpy amānuṣaḥ ॥

विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च । खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धशासनम् ॥

vidurasya ca saṁprāptir darśanaṁ keśavasya ca । khāṇḍavaprasthavāsaś ca tathā rājyārdhaśāsanam ॥

नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया । सुन्दोपसुन्दयोस्तत्र उपाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥

nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā । sundopasundayos tatra upākhyānaṁ prakīrtitam ॥

पार्थस्य वनवासश्च उलूप्या पथि संगमः । पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ॥

pārthasya vanavāsaś ca ulūpyā pathi saṁgamaḥ । puṇyatīrthānusaṁyānaṁ babhruvāhanajanma ca ॥

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥

dvārakāyāṁ subhadrā ca kāmayānena kāminī । vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā ॥

हरणं गृह्य संप्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ॥

haraṇaṁ gr̥hya saṁprāpte kr̥ṣṇe devakinandane । saṁprāptiś cakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam ॥

अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः । मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजंगस्य च मोक्षणम् । महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्यं तनयसंभवः ॥

abhimanyoḥ subhadrāyāṁ janma cottamatejasaḥ । mayasya mokṣo jvalanād bhujaṁgasya ca mokṣaṇam । maharṣer mandapālasya śārṅgyaṁ tanayasaṁbhavaḥ ॥

इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम् । अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा । अष्टादशैव चाध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥

ity etad ādiparvoktaṁ prathamaṁ bahuvistaram । adhyāyānāṁ śate dve tu saṁkhyāte paramarṣiṇā । aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottamatejasā ॥

सप्त श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च । श्लोकाश्च चतुराशीतिर्दृष्टो ग्रन्थो महात्मना ॥

sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca । ślokāś ca caturāśītir dr̥ṣṭo grantho mahātmanā ॥

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । सभाक्रिया पाण्डवानां किंकराणां च दर्शनम् ॥

dvitīyaṁ tu sabhāparva bahuvr̥ttāntam ucyate । sabhākriyā pāṇḍavānāṁ kiṁkarāṇāṁ ca darśanam ॥

लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शनात् । राजसूयस्य चारम्भो जरासंधवधस्तथा ॥

lokapālasabhākhyānaṁ nāradād devadarśanāt । rājasūyasya cārambho jarāsaṁdhavadhas tathā ॥

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् । राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥

girivraje niruddhānāṁ rājñāṁ kr̥ṣṇena mokṣaṇam । rājasūye ’rghasaṁvāde śiśupālavadhas tathā ॥

यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च । दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥

yajñe vibhūtiṁ tāṁ dr̥ṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca । duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale ॥

यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् । यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥

yatrāsya manyur udbhūto yena dyūtam akārayat । yatra dharmasutaṁ dyūte śakuniḥ kitavo ’jayat ॥

यत्र द्यूतार्णवे मग्नान्द्रौपदी नौरिवार्णवात् । तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः । पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान् ॥

yatra dyūtārṇave magnān draupadī naur ivārṇavāt । tārayām āsa tāṁs tīrṇāñ jñātvā duryodhano nr̥paḥ । punar eva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān ॥

एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना । अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा द्वौ चात्र संख्यया ॥

etat sarvaṁ sabhāparva samākhyātaṁ mahātmanā । adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṁkhyayā ॥

श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च । श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥

ślokānāṁ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca । ślokāś caikādaśa jñeyāḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ ॥

अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् । पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥

ataḥ paraṁ tr̥tīyaṁ tu jñeyam āraṇyakaṁ mahat । paurānugamanaṁ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ ॥

वृष्णीनामागमो यत्र पाञ्चालानां च सर्वशः । यत्र सौभवधाख्यानं किर्मीरवध एव च । अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः ॥

vr̥ṣṇīnām āgamo yatra pāñcālānāṁ ca sarvaśaḥ । yatra saubhavadhākhyānaṁ kirmīravadha eva ca । astrahetor vivāsaś ca pārthasyāmitatejasaḥ ॥

महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह । दर्शनं लोकपालानां स्वर्गारोहणमेव च ॥

mahādevena yuddhaṁ ca kirātavapuṣā saha । darśanaṁ lokapālānāṁ svargārohaṇam eva ca ॥

दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः । युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥

darśanaṁ br̥hadaśvasya maharṣer bhāvitātmanaḥ । yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam ॥

नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् । दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य व्यसनागमे ॥

nalopākhyānam atraiva dharmiṣṭhaṁ karuṇodayam । damayantyāḥ sthitir yatra nalasya vyasanāgame ॥

वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् । स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥

vanavāsagatānāṁ ca pāṇḍavānāṁ mahātmanām । svarge pravr̥ttir ākhyātā lomaśenārjunasya vai ॥

तीर्थयात्रा तथैवात्र पाण्डवानां महात्मनाम् । जटासुरस्य तत्रैव वधः समुपवर्ण्यते ॥

tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṁ mahātmanām । jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate ॥

नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने । यत्र मन्दारपुष्पार्थं नलिनीं तामधर्षयत् ॥

niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane । yatra mandārapuṣpārthaṁ nalinīṁ tām adharṣayat ॥

यत्रास्य सुमहद्युद्धमभवत्सह राक्षसैः । यक्षैश्चापि महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥

yatrāsya sumahad yuddham abhavat saha rākṣasaiḥ । yakṣaiś cāpi mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā ॥

आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् । लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेरपि ॥

āgastyam api cākhyānaṁ yatra vātāpibhakṣaṇam । lopāmudrābhigamanam apatyārtham r̥ṣer api ॥

ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनन्तरम् । इन्द्रोऽग्निर्यत्र धर्मश्च अजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् ॥

tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram । indro ’gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṁ nr̥pam ॥

ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः । जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥

r̥śyaśr̥ṅgasya caritaṁ kaumārabrahmacāriṇaḥ । jāmadagnyasya rāmasya caritaṁ bhūritejasaḥ ॥

कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते । सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ॥

kārtavīryavadho yatra haihayānāṁ ca varṇyate । saukanyam api cākhyānaṁ cyavano yatra bhārgavaḥ ॥

शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ । ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ॥

śaryātiyajñe nāsatyau kr̥tavān somapīthinau । tābhyāṁ ca yatra sa munir yauvanaṁ pratipāditaḥ ॥

जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः । पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥

jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ । putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṁ ca saḥ ॥

अष्टावक्रीयमत्रैव विवादे यत्र बन्दिनम् । विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ॥

aṣṭāvakrīyam atraiva vivāde yatra bandinam । vijitya sāgaraṁ prāptaṁ pitaraṁ labdhavān r̥ṣiḥ ॥

अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थे सव्यसाचिना । निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः ॥

avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā । nivātakavacair yuddhaṁ hiraṇyapuravāsibhiḥ ॥

समागमश्च पार्थस्य भ्रातृभिर्गन्धमादने । घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र युद्धं किरीटिनः ॥

samāgamaś ca pārthasya bhrātr̥bhir gandhamādane । ghoṣayātrā ca gandharvair yatra yuddhaṁ kirīṭinaḥ ॥

पुनरागमनं चैव तेषां द्वैतवनं सरः । जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥

punarāgamanaṁ caiva teṣāṁ dvaitavanaṁ saraḥ । jayadrathenāpahāro draupadyāś cāśramāntarāt ॥

यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे । मार्कण्डेयसमस्यायामुपाख्यानानि भागशः ॥

yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave । mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni bhāgaśaḥ ॥

संदर्शनं च कृष्णस्य संवादश्चैव सत्यया । व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ॥

saṁdarśanaṁ ca kr̥ṣṇasya saṁvādaś caiva satyayā । vrīhidrauṇikam ākhyānam aindradyumnaṁ tathaiva ca ॥

सावित्र्यौद्दालकीयं च वैन्योपाख्यानमेव च । रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥

sāvitryauddālakīyaṁ ca vainyopākhyānam eva ca । rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram ॥

कर्णस्य परिमोषोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् । आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् । जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ॥

karṇasya parimoṣo ’tra kuṇḍalābhyāṁ puraṁdarāt । āraṇeyam upākhyānaṁ yatra dharmo ’nvaśāt sutam । jagmur labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṁ diśam ॥

एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् । अत्राध्यायशते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा । एकोनसप्ततिश्चैव तथाध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥

etad āraṇyakaṁ parva tr̥tīyaṁ parikīrtitam । atrādhyāyaśate dve tu saṁkhyāte paramarṣiṇā । ekonasaptatiś caiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ ॥

एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट्शतानि च । चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वैतत्परिकीर्तितम् ॥

ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṁ ṣaṭśatāni ca । catuḥṣaṣṭis tathā ślokāḥ parvaitat parikīrtitam ॥

अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्वविस्तरम् । विराटनगरं गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् । दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा आयुधान्युत ॥

ataḥ paraṁ nibodhedaṁ vairāṭaṁ parvavistaram । virāṭanagaraṁ gatvā śmaśāne vipulāṁ śamīm । dr̥ṣṭvā saṁnidadhus tatra pāṇḍavā āyudhāny uta ॥

यत्र प्रविश्य नगरं छद्मभिर्न्यवसन्त ते । दुरात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥

yatra praviśya nagaraṁ chadmabhir nyavasanta te । durātmano vadho yatra kīcakasya vr̥kodarāt ॥

गोग्रहे यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि । गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ॥

gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi । godhanaṁ ca virāṭasya mokṣitaṁ yatra pāṇḍavaiḥ ॥

विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः । अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥

virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ । abhimanyuṁ samuddiśya saubhadram arighātinam ॥

चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् । अत्रापि परिसंख्यातमध्यायानां महात्मना ॥

caturtham etad vipulaṁ vairāṭaṁ parva varṇitam । atrāpi parisaṁkhyātam adhyāyānāṁ mahātmanā ॥

सप्तषष्टिरथो पूर्णा श्लोकाग्रमपि मे शृणु । श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु । पर्वण्यस्मिन्समाख्याताः संख्यया परमर्षिणा ॥

saptaṣaṣṭir atho pūrṇā ślokāgram api me śr̥ṇu । ślokānāṁ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśad eva tu । parvaṇy asmin samākhyātāḥ saṁkhyayā paramarṣiṇā ॥

उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् । उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया । दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ ॥

udyogaparva vijñeyaṁ pañcamaṁ śr̥ṇv ataḥ param । upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā । duryodhano ’rjunaś caiva vāsudevam upasthitau ॥

साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति । इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः ॥

sāhāyyam asmin samare bhavān nau kartum arhati । ity ukte vacane kr̥ṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ ॥

अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ । अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य वा किं ददाम्यहम् ॥

ayudhyamānam ātmānaṁ mantriṇaṁ puruṣarṣabhau । akṣauhiṇīṁ vā sainyasya kasya vā kiṁ dadāmy aham ॥

वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः । अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनंजयः ॥

vavre duryodhanaḥ sainyaṁ mandātmā yatra durmatiḥ । ayudhyamānaṁ sacivaṁ vavre kr̥ṣṇaṁ dhanaṁjayaḥ ॥

संजयं प्रेषयामास शमार्थं पाण्डवान्प्रति । यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ॥

saṁjayaṁ preṣayām āsa śamārthaṁ pāṇḍavān prati । yatra dūtaṁ mahārājo dhr̥tarāṣṭraḥ pratāpavān ॥

श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् । प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥

śrutvā ca pāṇḍavān yatra vāsudevapurogamān । prajāgaraḥ saṁprajajñe dhr̥tarāṣṭrasya cintayā ॥

विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च । श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ॥

viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca । śrāvayām āsa rājānaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ manīṣiṇam ॥

तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् । मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः ॥

tathā sanatsujātena yatrādhyātmam anuttamam । manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ ॥

प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र चाभिभोः । ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ॥

prabhāte rājasamitau saṁjayo yatra cābhibhoḥ । aikātmyaṁ vāsudevasya proktavān arjunasya ca ॥

यत्र कृष्णो दयापन्नः संधिमिच्छन्महायशाः । स्वयमागाच्छमं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम् ॥

yatra kr̥ṣṇo dayāpannaḥ saṁdhim icchan mahāyaśāḥ । svayam āgāc chamaṁ kartuṁ nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै । शमार्थं याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम् ॥

pratyākhyānaṁ ca kr̥ṣṇasya rājñā duryodhanena vai । śamārthaṁ yācamānasya pakṣayor ubhayor hitam ॥

कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् । योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राजसु दर्शितम् ॥

karṇaduryodhanādīnāṁ duṣṭaṁ vijñāya mantritam । yogeśvaratvaṁ kr̥ṣṇena yatra rājasu darśitam ॥

रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः । उपायपूर्वं शौण्डीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः ॥

ratham āropya kr̥ṣṇena yatra karṇo ’numantritaḥ । upāyapūrvaṁ śauṇḍīryāt pratyākhyātaś ca tena saḥ ॥

ततश्चाप्यभिनिर्यात्रा रथाश्वनरदन्तिनाम् । नगराद्धास्तिनपुराद्बलसंख्यानमेव च ॥

tataś cāpy abhiniryātrā rathāśvanaradantinām । nagarād dhāstinapurād balasaṁkhyānam eva ca ॥

यत्र राज्ञा उलूकस्य प्रेषणं पाण्डवान्प्रति । श्वोभाविनि महायुद्धे दूत्येन क्रूरवादिना । रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ॥

yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṁ pāṇḍavān prati । śvobhāvini mahāyuddhe dūtyena krūravādinā । rathātirathasaṁkhyānam ambopākhyānam eva ca ॥

एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते । उद्योगपर्व निर्दिष्टं संधिविग्रहसंश्रितम् ॥

etat subahuvr̥ttāntaṁ pañcamaṁ parva bhārate । udyogaparva nirdiṣṭaṁ saṁdhivigrahasaṁśritam ॥

अध्यायाः संख्यया त्वत्र षडशीतिशतं स्मृतम् । श्लोकानां षट्सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ॥

adhyāyāḥ saṁkhyayā tv atra ṣaḍaśītiśataṁ smr̥tam । ślokānāṁ ṣaṭ sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca ॥

श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना । व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ॥

ślokāś ca navatiḥ proktās tathaivāṣṭau mahātmanā । vyāsenodāramatinā parvaṇy asmiṁs tapodhanāḥ ॥

अत ऊर्ध्वं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते । जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ॥

ata ūrdhvaṁ vicitrārthaṁ bhīṣmaparva pracakṣate । jambūkhaṇḍavinirmāṇaṁ yatroktaṁ saṁjayena ha ॥

यत्र युद्धमभूद्घोरं दशाहान्यतिदारुणम् । यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ॥

yatra yuddham abhūd ghoraṁ daśāhāny atidāruṇam । yatra yaudhiṣṭhiraṁ sainyaṁ viṣādam agamat param ॥

कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः । मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ॥

kaśmalaṁ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ । mohajaṁ nāśayām āsa hetubhir mokṣadarśanaiḥ ॥

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः । विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत् ॥

śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya yatra pārtho mahādhanuḥ । vinighnan niśitair bāṇai rathād bhīṣmam apātayat ॥

षष्ठमेतन्महापर्व भारते परिकीर्तितम् । अध्यायानां शतं प्रोक्तं सप्तदश तथापरे ॥

ṣaṣṭham etan mahāparva bhārate parikīrtitam । adhyāyānāṁ śataṁ proktaṁ saptadaśa tathāpare ॥

पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च । श्लोकाश्च चतुराशीतिः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः । व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि ॥

pañca ślokasahasrāṇi saṁkhyayāṣṭau śatāni ca । ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ । vyāsena vedaviduṣā saṁkhyātā bhīṣmaparvaṇi ॥

द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते । यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ॥

droṇaparva tataś citraṁ bahuvr̥ttāntam ucyate । yatra saṁśaptakāḥ pārtham apaninyū raṇājirāt ॥

भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि । सुप्रतीकेन नागेन सह शस्तः किरीटिना ॥

bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi । supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā ॥

यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुर्लोकमहारथाः । जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ॥

yatrābhimanyuṁ bahavo jaghnur lokamahārathāḥ । jayadrathamukhā bālaṁ śūram aprāptayauvanam ॥

हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे । अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः । संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ॥

hate ’bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṁyuge । akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ । saṁśaptakāvaśeṣaṁ ca kr̥taṁ niḥśeṣam āhave ॥

अलम्बुसः श्रुतायुश्च जलसंधश्च वीर्यवान् । सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः । घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ॥

alambusaḥ śrutāyuś ca jalasaṁdhaś ca vīryavān । saumadattir virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ । ghaṭotkacādayaś cānye nihatā droṇaparvaṇi ॥

अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते । अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः ॥

aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite । astraṁ prāduścakārograṁ nārāyaṇam amarṣitaḥ ॥

सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् । अत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः । द्रोणपर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ॥

saptamaṁ bhārate parva mahad etad udāhr̥tam । atra te pr̥thivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṁ gatāḥ । droṇaparvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

अध्यायानां शतं प्रोक्तमध्यायाः सप्ततिस्तथा । अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ॥

adhyāyānāṁ śataṁ proktam adhyāyāḥ saptatis tathā । aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca ॥

श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना । पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ॥

ślokā nava tathaivātra saṁkhyātās tattvadarśinā । pārāśaryeṇa muninā saṁcintya droṇaparvaṇi ॥

अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् । सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः । आख्यातं यत्र पौराणं त्रिपुरस्य निपातनम् ॥

ataḥ paraṁ karṇaparva procyate paramādbhutam । sārathye viniyogaś ca madrarājasya dhīmataḥ । ākhyātaṁ yatra paurāṇaṁ tripurasya nipātanam ॥

प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः । हंसकाकीयमाख्यानमत्रैवाक्षेपसंहितम् ॥

prayāṇe paruṣaś cātra saṁvādaḥ karṇaśalyayoḥ । haṁsakākīyam ākhyānam atraivākṣepasaṁhitam ॥

अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः । द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ॥

anyonyaṁ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ । dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ ॥

अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः । एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि । चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च ॥

aṣṭamaṁ parva nirdiṣṭam etad bhāratacintakaiḥ । ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi । catvāry eva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca ॥

अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् । हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ॥

ataḥ paraṁ vicitrārthaṁ śalyaparva prakīrtitam । hatapravīre sainye tu netā madreśvaro ’bhavat ॥

वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः । विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते ॥

vr̥ttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ । vināśaḥ kurumukhyānāṁ śalyaparvaṇi kīrtyate ॥

शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महारथात् । गदायुद्धं तु तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् । सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता ॥

śalyasya nidhanaṁ cātra dharmarājān mahārathāt । gadāyuddhaṁ tu tumulam atraiva parikīrtitam । sarasvatyāś ca tīrthānāṁ puṇyatā parikīrtitā ॥

नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् । एकोनषष्टिरध्यायास्तत्र संख्याविशारदैः ॥

navamaṁ parva nirdiṣṭam etad adbhutam arthavat । ekonaṣaṣṭir adhyāyās tatra saṁkhyāviśāradaiḥ ॥

संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकाग्रं चात्र शस्यते । त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा । मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृताम् ॥

saṁkhyātā bahuvr̥ttāntāḥ ślokāgraṁ cātra śasyate । trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṁśatis tathā । muninā saṁpraṇītāni kauravāṇāṁ yaśobhr̥tām ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् । भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम् ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmi sauptikaṁ parva dāruṇam । bhagnoruṁ yatra rājānaṁ duryodhanam amarṣaṇam ॥

व्यपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः । कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥

vyapayāteṣu pārtheṣu trayas te ’bhyāyayū rathāḥ । kr̥tavarmā kr̥po drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ ॥

प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः । अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनम् ॥

pratijajñe dr̥ḍhakrodho drauṇir yatra mahārathaḥ । ahatvā sarvapāñcālān dhr̥ṣṭadyumnapurogamān । pāṇḍavāṁś ca sahāmātyān na vimokṣyāmi daṁśanam ॥

प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्यत्र ते पुरुषर्षभाः । पाञ्चालान्सपरीवाराञ्जघ्नुर्द्रौणिपुरोगमाः ॥

prasuptān niśi viśvastān yatra te puruṣarṣabhāḥ । pāñcālān saparīvārāñ jaghnur drauṇipurogamāḥ ॥

यत्रामुच्यन्त पार्थास्ते पञ्च कृष्णबलाश्रयात् । सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ॥

yatrāmucyanta pārthās te pañca kr̥ṣṇabalāśrayāt । sātyakiś ca maheṣvāsaḥ śeṣāś ca nidhanaṁ gatāḥ ॥

द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता । कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तॄनुपाविशत् ॥

draupadī putraśokārtā pitr̥bhrātr̥vadhārditā । kr̥tānaśanasaṁkalpā yatra bhartr̥̄n upāviśat ॥

द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः । अन्वधावत संक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम् ॥

draupadīvacanād yatra bhīmo bhīmaparākramaḥ । anvadhāvata saṁkruddho bhāradvājaṁ guroḥ sutam ॥

भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः । अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासृजत् ॥

bhīmasenabhayād yatra daivenābhipracoditaḥ । apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇir astram avāsr̥jat ॥

मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः । यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ॥

maivam ity abravīt kr̥ṣṇaḥ śamayaṁs tasya tad vacaḥ । yatrāstram astreṇa ca tac chamayām āsa phālgunaḥ ॥

द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः । तोयकर्मणि सर्वेषां राज्ञामुदकदानिके ॥

drauṇidvaipāyanādīnāṁ śāpāś cānyonyakāritāḥ । toyakarmaṇi sarveṣāṁ rājñām udakadānike ॥

गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः । सुतस्यैतदिह प्रोक्तं दशमं पर्व सौप्तिकम् ॥

gūḍhotpannasya cākhyānaṁ karṇasya pr̥thayātmanaḥ । sutasyaitad iha proktaṁ daśamaṁ parva sauptikam ॥

अष्टादशास्मिन्नध्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना । श्लोकाग्रमत्र कथितं शतान्यष्टौ तथैव च ॥

aṣṭādaśāsminn adhyāyāḥ parvaṇy uktā mahātmanā । ślokāgram atra kathitaṁ śatāny aṣṭau tathaiva ca ॥

श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता यथावदभिसंख्यया । सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्यमितबुद्धिना ॥

ślokāś ca saptatiḥ proktā yathāvad abhisaṁkhyayā । sauptikaiṣīkasaṁbandhe parvaṇy amitabuddhinā ॥

अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् । विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः । क्रोधावेशः प्रसादश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥

ata ūrdhvam idaṁ prāhuḥ strīparva karuṇodayam । vilāpo vīrapatnīnāṁ yatrātikaruṇaḥ smr̥taḥ । krodhāveśaḥ prasādaś ca gāndhārīdhr̥tarāṣṭrayoḥ ॥

यत्र तान्क्षत्रियाञ्शूरान्दिष्टान्ताननिवर्तिनः । पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे ॥

yatra tān kṣatriyāñ śūrān diṣṭāntān anivartinaḥ । putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄ṁś caiva dadr̥śur nihatān raṇe ॥

यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः । राज्ञां तानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः ॥

yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhr̥tāṁ varaḥ । rājñāṁ tāni śarīrāṇi dāhayām āsa śāstrataḥ ॥

एतदेकादशं प्रोक्तं पर्वातिकरुणं महत् । सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्नुदाहृताः ॥

etad ekādaśaṁ proktaṁ parvātikaruṇaṁ mahat । saptaviṁśatir adhyāyāḥ parvaṇy asminn udāhr̥tāḥ ॥

श्लोकाः सप्तशतं चात्र पञ्चसप्ततिरुच्यते । संख्यया भारताख्यानं कर्त्रा ह्यत्र महात्मना । प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ॥

ślokāḥ saptaśataṁ cātra pañcasaptatir ucyate । saṁkhyayā bhāratākhyānaṁ kartrā hy atra mahātmanā । praṇītaṁ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam ॥

अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् । यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः । घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिबान्धवान् ॥

ataḥ paraṁ śāntiparva dvādaśaṁ buddhivardhanam । yatra nirvedam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । ghātayitvā pitr̥̄n bhrātr̥̄n putrān saṁbandhibāndhavān ॥

शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताः शरतल्पिकाः । राजभिर्वेदितव्या ये सम्यङ्नयबुभुत्सुभिः ॥

śāntiparvaṇi dharmāś ca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ । rājabhir veditavyā ye samyaṅ nayabubhutsubhiḥ ॥

आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शकाः । यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् । मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ॥

āpaddharmāś ca tatraiva kālahetupradarśakāḥ । yān buddhvā puruṣaḥ samyak sarvajñatvam avāpnuyāt । mokṣadharmāś ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ ॥

द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् । पर्वण्यत्र परिज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् । त्रिंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधनाः ॥

dvādaśaṁ parva nirdiṣṭam etat prājñajanapriyam । parvaṇy atra parijñeyam adhyāyānāṁ śatatrayam । triṁśac caiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ ॥

श्लोकानां तु सहस्राणि कीर्तितानि चतुर्दश । पञ्च चैव शतान्याहुः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥

ślokānāṁ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa । pañca caiva śatāny āhuḥ pañcaviṁśatisaṁkhyayā ॥

अत ऊर्ध्वं तु विज्ञेयमानुशासनमुत्तमम् । यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् । भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

ata ūrdhvaṁ tu vijñeyam ānuśāsanam uttamam । yatra prakr̥tim āpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam । bhīṣmād bhāgīrathīputrāt kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयो निदर्शितः । विविधानां च दानानां फलयोगाः पृथग्विधाः ॥

vyavahāro ’tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ । vividhānāṁ ca dānānāṁ phalayogāḥ pr̥thagvidhāḥ ॥

तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः । आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः ॥

tathā pātraviśeṣāś ca dānānāṁ ca paro vidhiḥ । ācāravidhiyogaś ca satyasya ca parā gatiḥ ॥

एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् । भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता ॥

etat subahuvr̥ttāntam uttamaṁ cānuśāsanam । bhīṣmasyātraiva saṁprāptiḥ svargasya parikīrtitā ॥

एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् । अध्यायानां शतं चात्र षट्चत्वारिंशदेव च । श्लोकानां तु सहस्राणि षट्सप्तैव शतानि च ॥

etat trayodaśaṁ parva dharmaniścayakārakam । adhyāyānāṁ śataṁ cātra ṣaṭcatvāriṁśad eva ca । ślokānāṁ tu sahasrāṇi ṣaṭ saptaiva śatāni ca ॥

ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् । तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ॥

tato ’śvamedhikaṁ nāma parva proktaṁ caturdaśam । tat saṁvartamaruttīyaṁ yatrākhyānam anuttamam ॥

सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परिक्षितः । दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ॥

suvarṇakośasaṁprāptir janma coktaṁ parikṣitaḥ । dagdhasyāstrāgninā pūrvaṁ kr̥ṣṇāt saṁjīvanaṁ punaḥ ॥

चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः । तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ॥

caryāyāṁ hayam utsr̥ṣṭaṁ pāṇḍavasyānugacchataḥ । tatra tatra ca yuddhāni rājaputrair amarṣaṇaiḥ ॥

चित्राङ्गदायाः पुत्रेण पुत्रिकाया धनंजयः । संग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र दर्शितः । अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥

citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṁjayaḥ । saṁgrāme babhruvāhena saṁśayaṁ cātra darśitaḥ । aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānam eva ca ॥

इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् । अत्राध्यायशतं त्रिंशत्त्रयोऽध्यायाश्च शब्दिताः ॥

ity āśvamedhikaṁ parva proktam etan mahādbhutam । atrādhyāyaśataṁ triṁśat trayo ’dhyāyāś ca śabditāḥ ॥

त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥

trīṇi ślokasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca । viṁśatiś ca tathā ślokāḥ saṁkhyātās tattvadarśinā ॥

तत आश्रमवासाक्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् । यत्र राज्यं परित्यज्य गान्धारीसहितो नृपः । धृतराष्ट्राश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ॥

tata āśramavāsākyaṁ parva pañcadaśaṁ smr̥tam । yatra rājyaṁ parityajya gāndhārīsahito nr̥paḥ । dhr̥tarāṣṭrāśramapadaṁ viduraś ca jagāma ha ॥

यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा । पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ॥

yaṁ dr̥ṣṭvā prasthitaṁ sādhvī pr̥thāpy anuyayau tadā । putrarājyaṁ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā ॥

यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् । लोकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ॥

yatra rājā hatān putrān pautrān anyāṁś ca pārthivān । lokāntaragatān vīrān apaśyat punarāgatān ॥

ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् । त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ॥

r̥ṣeḥ prasādāt kr̥ṣṇasya dr̥ṣṭvāścaryam anuttamam । tyaktvā śokaṁ sadāraś ca siddhiṁ paramikāṁ gataḥ ॥

यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः । संजयश्च महामात्रो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ॥

yatra dharmaṁ samāśritya viduraḥ sugatiṁ gataḥ । saṁjayaś ca mahāmātro vidvān gāvalgaṇir vaśī ॥

ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः । नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ॥

dadarśa nāradaṁ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । nāradāc caiva śuśrāva vr̥ṣṇīnāṁ kadanaṁ mahat ॥

एतदाश्रमवासाख्यं पूर्वोक्तं सुमहाद्भुतम् । द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसंख्यया ॥

etad āśramavāsākhyaṁ pūrvoktaṁ sumahādbhutam । dvicatvāriṁśad adhyāyāḥ parvaitad abhisaṁkhyayā ॥

सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्च श्लोकशतानि च । षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥

sahasram ekaṁ ślokānāṁ pañca ślokaśatāni ca । ṣaḍ eva ca tathā ślokāḥ saṁkhyātās tattvadarśinā ॥

अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् । यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शसहा युधि । ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः ॥

ataḥ paraṁ nibodhedaṁ mausalaṁ parva dāruṇam । yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśasahā yudhi । brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ ॥

आपाने पानगलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः । एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् ॥

āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ । erakārūpibhir vajrair nijaghnur itaretaram ॥

यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ । नातिचक्रमतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं समम् ॥

yatra sarvakṣayaṁ kr̥tvā tāv ubhau rāmakeśavau । nāticakramatuḥ kālaṁ prāptaṁ sarvaharaṁ samam ॥

यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् । दृष्ट्वा विषादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः ॥

yatrārjuno dvāravatīm etya vr̥ṣṇivinākr̥tām । dr̥ṣṭvā viṣādam agamat parāṁ cārtiṁ nararṣabhaḥ ॥

स सत्कृत्य यदुश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः । ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥

sa satkr̥tya yaduśreṣṭhaṁ mātulaṁ śaurim ātmanaḥ । dadarśa yaduvīrāṇām āpāne vaiśasaṁ mahat ॥

शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः । संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः ॥

śarīraṁ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ । saṁskāraṁ lambhayām āsa vr̥ṣṇīnāṁ ca pradhānataḥ ॥

स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् । ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ॥

sa vr̥ddhabālam ādāya dvāravatyās tato janam । dadarśāpadi kaṣṭāyāṁ gāṇḍīvasya parābhavam ॥

सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् । नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ॥

sarveṣāṁ caiva divyānām astrāṇām aprasannatām । nāśaṁ vr̥ṣṇikalatrāṇāṁ prabhāvānām anityatām ॥

दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः । धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयेत् ॥

dr̥ṣṭvā nirvedam āpanno vyāsavākyapracoditaḥ । dharmarājaṁ samāsādya saṁnyāsaṁ samarocayet ॥

इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् । अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम् ॥

ity etan mausalaṁ parva ṣoḍaśaṁ parikīrtitam । adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṁ ca śatatrayam ॥

महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् । यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः । द्रौपद्या सहिता देव्या सिद्धिं परमिकां गताः ॥

mahāprasthānikaṁ tasmād ūrdhvaṁ saptadaśaṁ smr̥tam । yatra rājyaṁ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ । draupadyā sahitā devyā siddhiṁ paramikāṁ gatāḥ ॥

अत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतं तथा । विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥

atrādhyāyās trayaḥ proktāḥ ślokānāṁ ca śataṁ tathā । viṁśatiś ca tathā ślokāḥ saṁkhyātās tattvadarśinā ॥

स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् । अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वैतदभिसंख्यया । श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधनाः ॥

svargaparva tato jñeyaṁ divyaṁ yat tad amānuṣam । adhyāyāḥ pañca saṁkhyātāḥ parvaitad abhisaṁkhyayā । ślokānāṁ dve śate caiva prasaṁkhyāte tapodhanāḥ ॥

अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्युक्तान्यशेषतः । खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यच्च प्रकीर्तितम् ॥

aṣṭādaśaivam etāni parvāṇy uktāny aśeṣataḥ । khileṣu harivaṁśaś ca bhaviṣyac ca prakīrtitam ॥

एतदखिलमाख्यातं भारतं पर्वसंग्रहात् । अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया । तन्महद्दारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ॥

etad akhilam ākhyātaṁ bhārataṁ parvasaṁgrahāt । aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā । tan mahad dāruṇaṁ yuddham ahāny aṣṭādaśābhavat ॥

यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः । न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥

yo vidyāc caturo vedān sāṅgopaniṣadān dvijaḥ । na cākhyānam idaṁ vidyān naiva sa syād vicakṣaṇaḥ ॥

श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते । पुंस्कोकिलरुतं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव ॥

śrutvā tv idam upākhyānaṁ śrāvyam anyan na rocate । puṁskokilarutaṁ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāg iva ॥

इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः । पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥

itihāsottamād asmāj jāyante kavibuddhayaḥ । pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṁvidhayas trayaḥ ॥

अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः । अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः ॥

asyākhyānasya viṣaye purāṇaṁ vartate dvijāḥ । antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ ॥

क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः । इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनःक्रियाः ॥

kriyāguṇānāṁ sarveṣām idam ākhyānam āśrayaḥ । indriyāṇāṁ samastānāṁ citrā iva manaḥkriyāḥ ॥

अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥

anāśrityaitad ākhyānaṁ kathā bhuvi na vidyate । āhāram anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam ॥

इदं सर्वैः कविवरैराख्यानमुपजीव्यते । उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥

idaṁ sarvaiḥ kavivarair ākhyānam upajīvyate । udayaprepsubhir bhr̥tyair abhijāta iveśvaraḥ ॥

द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं; पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥

dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsr̥tam aprameyaṁ; puṇyaṁ pavitram atha pāpaharaṁ śivaṁ ca । yo bhārataṁ samadhigacchati vācyamānaṁ; kiṁ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena ॥

आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं; विन्यस्तं महदिह पर्वसंग्रहेण । श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं; विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन ॥

ākhyānaṁ tad idam anuttamaṁ mahārthaṁ; vinyastaṁ mahad iha parvasaṁgraheṇa । śrutvādau bhavati nr̥ṇāṁ sukhāvagāhaṁ; vistīrṇaṁ lavaṇajalaṁ yathā plavena ॥