Adhyāya 181

वैशंपायन उवाच । अजिनानि विधुन्वन्तः करकांश्च द्विजर्षभाः । ऊचुस्तं भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ajināni vidhunvantaḥ karakāṁś ca dvijarṣabhāḥ । ūcus taṁ bhīr na kartavyā vayaṁ yotsyāmahe parān ॥

तानेवं वदतो विप्रानर्जुनः प्रहसन्निव । उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठत पार्श्वतः ॥

tān evaṁ vadato viprān arjunaḥ prahasann iva । uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṁ tiṣṭhata pārśvataḥ ॥

अहमेनानजिह्माग्रैः शतशो विकिरञ्शरैः । वारयिष्यामि संक्रुद्धान्मन्त्रैराशीविषानिव ॥

aham enān ajihmāgraiḥ śataśo vikirañ śaraiḥ । vārayiṣyāmi saṁkruddhān mantrair āśīviṣān iva ॥

इति तद्धनुरादाय शुल्कावाप्तं महारथः । भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

iti tad dhanur ādāya śulkāvāptaṁ mahārathaḥ । bhrātrā bhīmena sahitas tasthau girir ivācalaḥ ॥

ततः कर्णमुखान्क्रुद्धान्क्षत्रियांस्तान्रुषोत्थितान् । संपेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव ॥

tataḥ karṇamukhān kruddhān kṣatriyāṁs tān ruṣotthitān । saṁpetatur abhītau tau gajau pratigajān iva ॥

ऊचुश्च वाचः परुषास्ते राजानो जिघांसवः । आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्सतः ॥

ūcuś ca vācaḥ paruṣās te rājāno jighāṁsavaḥ । āhave hi dvijasyāpi vadho dr̥ṣṭo yuyutsataḥ ॥

ततो वैकर्तनः कर्णो जगामार्जुनमोजसा । युद्धार्थी वाशिताहेतोर्गजः प्रतिगजं यथा ॥

tato vaikartanaḥ karṇo jagāmārjunam ojasā । yuddhārthī vāśitāhetor gajaḥ pratigajaṁ yathā ॥

भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरो बली । दुर्योधनादयस्त्वन्ये ब्राह्मणैः सह संगताः । मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाहवे ॥

bhīmasenaṁ yayau śalyo madrāṇām īśvaro balī । duryodhanādayas tv anye brāhmaṇaiḥ saha saṁgatāḥ । mr̥dupūrvam ayatnena pratyayudhyaṁs tadāhave ॥

ततोऽर्जुनः प्रत्यविध्यदापतन्तं त्रिभिः शरैः । कर्णं वैकर्तनं धीमान्विकृष्य बलवद्धनुः ॥

tato ’rjunaḥ pratyavidhyad āpatantaṁ tribhiḥ śaraiḥ । karṇaṁ vaikartanaṁ dhīmān vikr̥ṣya balavad dhanuḥ ॥

तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् । विमुह्यमानो राधेयो यत्नात्तमनुधावति ॥

teṣāṁ śarāṇāṁ vegena śitānāṁ tigmatejasām । vimuhyamāno rādheyo yatnāt tam anudhāvati ॥

तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ । अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजयैषिणौ ॥

tāv ubhāv apy anirdeśyau lāghavāj jayatāṁ varau । ayudhyetāṁ susaṁrabdhāv anyonyavijayaiṣiṇau ॥

कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे । इति शूरार्थवचनैराभाषेतां परस्परम् ॥

kr̥te pratikr̥taṁ paśya paśya bāhubalaṁ ca me । iti śūrārthavacanair ābhāṣetāṁ parasparam ॥

ततोऽर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि । ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्णः संरब्धः समयोधयत् ॥

tato ’rjunasya bhujayor vīryam apratimaṁ bhuvi । jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṁrabdhaḥ samayodhayat ॥

अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान्बाणान्वेगवतस्तदा । प्रतिहत्य ननादोच्चैः सैन्यास्तमभिपूजयन् ॥

arjunena prayuktāṁs tān bāṇān vegavatas tadā । pratihatya nanādoccaiḥ sainyās tam abhipūjayan ॥

कर्ण उवाच । तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे । अविषादस्य चैवास्य शस्त्रास्त्रविनयस्य च ॥

karṇa uvāca । tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīryasya saṁyuge । aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca ॥

किं त्वं साक्षाद्धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम । अथ साक्षाद्धरिहयः साक्षाद्वा विष्णुरच्युतः ॥

kiṁ tvaṁ sākṣād dhanurvedo rāmo vā viprasattama । atha sākṣād dharihayaḥ sākṣād vā viṣṇur acyutaḥ ॥

आत्मप्रच्छादनार्थं वै बाहुवीर्यमुपाश्रितः । विप्ररूपं विधायेदं ततो मां प्रतियुध्यसे ॥

ātmapracchādanārthaṁ vai bāhuvīryam upāśritaḥ । viprarūpaṁ vidhāyedaṁ tato māṁ pratiyudhyase ॥

न हि मामाहवे क्रुद्धमन्यः साक्षाच्छचीपतेः । पुमान्योधयितुं शक्तः पाण्डवाद्वा किरीटिनः ॥

na hi mām āhave kruddham anyaḥ sākṣāc chacīpateḥ । pumān yodhayituṁ śaktaḥ pāṇḍavād vā kirīṭinaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तमेवंवादिनं तत्र फल्गुनः प्रत्यभाषत । नास्मि कर्ण धनुर्वेदो नास्मि रामः प्रतापवान् । ब्राह्मणोऽस्मि युधां श्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam evaṁvādinaṁ tatra phalgunaḥ pratyabhāṣata । nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān । brāhmaṇo ’smi yudhāṁ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

ब्राह्मे पौरंदरे चास्त्रे निष्ठितो गुरुशासनात् । स्थितोऽस्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वीराविचलो भव ॥

brāhme pauraṁdare cāstre niṣṭhito guruśāsanāt । sthito ’smy adya raṇe jetuṁ tvāṁ vīrāvicalo bhava ॥

एवमुक्तस्तु राधेयो युद्धात्कर्णो न्यवर्तत । ब्राह्मं तेजस्तदाजय्यं मन्यमानो महारथः ॥

evam uktas tu rādheyo yuddhāt karṇo nyavartata । brāhmaṁ tejas tadājayyaṁ manyamāno mahārathaḥ ॥

युद्धं तूपेयतुस्तत्र राजञ्शल्यवृकोदरौ । बलिनौ युगपन्मत्तौ स्पर्धया च बलेन च ॥

yuddhaṁ tūpeyatus tatra rājañ śalyavr̥kodarau । balinau yugapan mattau spardhayā ca balena ca ॥

अन्योन्यमाह्वयन्तौ तौ मत्ताविव महागजौ । मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव निघ्नन्तावितरेतरम् । मुहूर्तं तौ तथान्योन्यं समरे पर्यकर्षताम् ॥

anyonyam āhvayantau tau mattāv iva mahāgajau । muṣṭibhir jānubhiś caiva nighnantāv itaretaram । muhūrtaṁ tau tathānyonyaṁ samare paryakarṣatām ॥

ततो भीमः समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे । न्यवधीद्बलिनां श्रेष्ठो जहसुर्ब्राह्मणास्ततः ॥

tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṁ śalyam āhave । nyavadhīd balināṁ śreṣṭho jahasur brāhmaṇās tataḥ ॥

तत्राश्चर्यं भीमसेनश्चकार पुरुषर्षभः । यच्छल्यं पतितं भूमौ नाहनद्बलिनं बली ॥

tatrāścaryaṁ bhīmasenaś cakāra puruṣarṣabhaḥ । yac chalyaṁ patitaṁ bhūmau nāhanad balinaṁ balī ॥

पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शङ्किते । शङ्किताः सर्वराजानः परिवव्रुर्वृकोदरम् ॥

pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite । śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrur vr̥kodaram ॥

ऊचुश्च सहितास्तत्र साध्विमे ब्राह्मणर्षभाः । विज्ञायन्तां क्वजन्मानः क्वनिवासास्तथैव च ॥

ūcuś ca sahitās tatra sādhv ime brāhmaṇarṣabhāḥ । vijñāyantāṁ kvajanmānaḥ kvanivāsās tathaiva ca ॥

को हि राधासुतं कर्णं शक्तो योधयितुं रणे । अन्यत्र रामाद्द्रोणाद्वा कृपाद्वापि शरद्वतः ॥

ko hi rādhāsutaṁ karṇaṁ śakto yodhayituṁ raṇe । anyatra rāmād droṇād vā kr̥pād vāpi śaradvataḥ ॥

कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्फल्गुनाद्वा परंतपात् । को वा दुर्योधनं शक्तः प्रतियोधयितुं रणे ॥

kr̥ṣṇād vā devakīputrāt phalgunād vā paraṁtapāt । ko vā duryodhanaṁ śaktaḥ pratiyodhayituṁ raṇe ॥

तथैव मद्रराजानं शल्यं बलवतां वरम् । बलदेवादृते वीरात्पाण्डवाद्वा वृकोदरात् ॥

tathaiva madrarājānaṁ śalyaṁ balavatāṁ varam । baladevād r̥te vīrāt pāṇḍavād vā vr̥kodarāt ॥

क्रियतामवहारोऽस्माद्युद्धाद्ब्राह्मणसंयुतात् । अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्यामहे वयम् ॥

kriyatām avahāro ’smād yuddhād brāhmaṇasaṁyutāt । athainān upalabhyeha punar yotsyāmahe vayam ॥

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्णः; कुन्तीसुतौ तौ परिशङ्कमानः । निवारयामास महीपतींस्ता;न्धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान् ॥

tat karma bhīmasya samīkṣya kr̥ṣṇaḥ; kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ । nivārayām āsa mahīpatīṁs tān; dharmeṇa labdhety anunīya sarvān ॥

त एवं संनिवृत्तास्तु युद्धाद्युद्धविशारदाः । यथावासं ययुः सर्वे विस्मिता राजसत्तमाः ॥

ta evaṁ saṁnivr̥ttās tu yuddhād yuddhaviśāradāḥ । yathāvāsaṁ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ ॥

वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रङ्गः पाञ्चाली ब्राह्मणैर्वृता । इति ब्रुवन्तः प्रययुर्ये तत्रासन्समागताः ॥

vr̥tto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇair vr̥tā । iti bruvantaḥ prayayur ye tatrāsan samāgatāḥ ॥

ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नौ रौरवाजिनवासिभिः । कृच्छ्रेण जग्मतुस्तत्र भीमसेनधनंजयौ ॥

brāhmaṇais tu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ । kr̥cchreṇa jagmatus tatra bhīmasenadhanaṁjayau ॥

विमुक्तौ जनसंबाधाच्छत्रुभिः परिविक्षतौ । कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरौ तौ विरेजतुः ॥

vimuktau janasaṁbādhāc chatrubhiḥ parivikṣatau । kr̥ṣṇayānugatau tatra nr̥vīrau tau virejatuḥ ॥

तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत् । अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकालेऽतिगच्छति ॥

teṣāṁ mātā bahuvidhaṁ vināśaṁ paryacintayat । anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle ’tigacchati ॥

धार्तराष्ट्रैर्हता न स्युर्विज्ञाय कुरुपुंगवाः । मायान्वितैर्वा रक्षोभिः सुघोरैर्दृढवैरिभिः ॥

dhārtarāṣṭrair hatā na syur vijñāya kurupuṁgavāḥ । māyānvitair vā rakṣobhiḥ sughorair dr̥ḍhavairibhiḥ ॥

विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मनः । इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहान्विता पृथा ॥

viparītaṁ mataṁ jātaṁ vyāsasyāpi mahātmanaḥ । ity evaṁ cintayām āsa sutasnehānvitā pr̥thā ॥

महत्यथापराह्णे तु घनैः सूर्य इवावृतः । ब्राह्मणैः प्राविशत्तत्र जिष्णुर्ब्रह्मपुरस्कृतः ॥

mahaty athāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvr̥taḥ । brāhmaṇaiḥ prāviśat tatra jiṣṇur brahmapuraskr̥taḥ ॥