Adhyāya 180

वैशंपायन उवाच । तस्मै दित्सति कन्यां तु ब्राह्मणाय महात्मने । कोप आसीन्महीपानामालोक्यान्योन्यमन्तिकात् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmai ditsati kanyāṁ tu brāhmaṇāya mahātmane । kopa āsīn mahīpānām ālokyānyonyam antikāt ॥

अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च संगतान् । दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदीं योषितां वराम् ॥

asmān ayam atikramya tr̥ṇīkr̥tya ca saṁgatān । dātum icchati viprāya draupadīṁ yoṣitāṁ varām ॥

निहन्मैनं दुरात्मानं योऽयमस्मान्न मन्यते । न ह्यर्हत्येष सत्कारं नापि वृद्धक्रमं गुणैः ॥

nihanmainaṁ durātmānaṁ yo ’yam asmān na manyate । na hy arhaty eṣa satkāraṁ nāpi vr̥ddhakramaṁ guṇaiḥ ॥

हन्मैनं सह पुत्रेण दुराचारं नृपद्विषम् । अयं हि सर्वानाहूय सत्कृत्य च नराधिपान् । गुणवद्भोजयित्वा च ततः पश्चाद्विनिन्दति ॥

hanmainaṁ saha putreṇa durācāraṁ nr̥padviṣam । ayaṁ hi sarvān āhūya satkr̥tya ca narādhipān । guṇavad bhojayitvā ca tataḥ paścād vinindati ॥

अस्मिन्राजसमावाये देवानामिव संनये । किमयं सदृशं कंचिन्नृपतिं नैव दृष्टवान् ॥

asmin rājasamāvāye devānām iva saṁnaye । kim ayaṁ sadr̥śaṁ kaṁ cin nr̥patiṁ naiva dr̥ṣṭavān ॥

न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति । स्वयंवरः क्षत्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुतिः ॥

na ca vipreṣv adhīkāro vidyate varaṇaṁ prati । svayaṁvaraḥ kṣatriyāṇām itīyaṁ prathitā śrutiḥ ॥

अथ वा यदि कन्येयं नेह कंचिद्बुभूषति । अग्नावेनां परिक्षिप्य याम राष्ट्राणि पार्थिवाः ॥

atha vā yadi kanyeyaṁ neha kaṁ cid bubhūṣati । agnāv enāṁ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ ॥

ब्राह्मणो यदि वा बाल्याल्लोभाद्वा कृतवानिदम् । विप्रियं पार्थिवेन्द्राणां नैष वध्यः कथंचन ॥

brāhmaṇo yadi vā bālyāl lobhād vā kr̥tavān idam । vipriyaṁ pārthivendrāṇāṁ naiṣa vadhyaḥ kathaṁ cana ॥

ब्राह्मणार्थं हि नो राज्यं जीवितं च वसूनि च । पुत्रपौत्रं च यच्चान्यदस्माकं विद्यते धनम् ॥

brāhmaṇārthaṁ hi no rājyaṁ jīvitaṁ ca vasūni ca । putrapautraṁ ca yac cānyad asmākaṁ vidyate dhanam ॥

अवमानभयादेतत्स्वधर्मस्य च रक्षणात् । स्वयंवराणां चान्येषां मा भूदेवंविधा गतिः ॥

avamānabhayād etat svadharmasya ca rakṣaṇāt । svayaṁvarāṇāṁ cānyeṣāṁ mā bhūd evaṁvidhā gatiḥ ॥

इत्युक्त्वा राजशार्दूला हृष्टाः परिघबाहवः । द्रुपदं संजिघृक्षन्तः सायुधाः समुपाद्रवन् ॥

ity uktvā rājaśārdūlā hr̥ṣṭāḥ parighabāhavaḥ । drupadaṁ saṁjighr̥kṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravan ॥

तान्गृहीतशरावापान्क्रुद्धानापततो नृपान् । द्रुपदो वीक्ष्य संत्रासाद्ब्राह्मणाञ्शरणं गतः ॥

tān gr̥hītaśarāvāpān kruddhān āpatato nr̥pān । drupado vīkṣya saṁtrāsād brāhmaṇāñ śaraṇaṁ gataḥ ॥

वेगेनापततस्तांस्तु प्रभिन्नानिव वारणान् । पाण्डुपुत्रौ महावीर्यौ प्रतीयतुररिंदमौ ॥

vegenāpatatas tāṁs tu prabhinnān iva vāraṇān । pāṇḍuputrau mahāvīryau pratīyatur ariṁdamau ॥

ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते; महीक्षितो बद्धतलाङ्गुलित्राः । जिघांसमानाः कुरुराजपुत्रा;वमर्षयन्तोऽर्जुनभीमसेनौ ॥

tataḥ samutpetur udāyudhās te; mahīkṣito baddhatalāṅgulitrāḥ । jighāṁsamānāḥ kururājaputrāv; amarṣayanto ’rjunabhīmasenau ॥

ततस्तु भीमोऽद्भुतवीर्यकर्मा; महाबलो वज्रसमानवीर्यः । उत्पाट्य दोर्भ्यां द्रुममेकवीरो; निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्रः ॥

tatas tu bhīmo ’dbhutavīryakarmā; mahābalo vajrasamānavīryaḥ । utpāṭya dorbhyāṁ drumam ekavīro; niṣpatrayām āsa yathā gajendraḥ ॥

तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी; दण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम् । तस्थौ समीपे पुरुषर्षभस्य; पार्थस्य पार्थः पृथुदीर्घबाहुः ॥

taṁ vr̥kṣam ādāya ripupramāthī; daṇḍīva daṇḍaṁ pitr̥rāja ugram । tasthau samīpe puruṣarṣabhasya; pārthasya pārthaḥ pr̥thudīrghabāhuḥ ॥

तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धे;र्जिष्णोः सहभ्रातुरचिन्त्यकर्मा । दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्यं; हलायुधं वाक्यमिदं बभाषे ॥

tat prekṣya karmātimanuṣyabuddher; jiṣṇoḥ sahabhrātur acintyakarmā । dāmodaro bhrātaram ugravīryaṁ; halāyudhaṁ vākyam idaṁ babhāṣe ॥

य एष मत्तर्षभतुल्यगामी; महद्धनुः कर्षति तालमात्रम् । एषोऽर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति; यद्यस्मि संकर्षण वासुदेवः ॥

ya eṣa mattarṣabhatulyagāmī; mahad dhanuḥ karṣati tālamātram । eṣo ’rjuno nātra vicāryam asti; yady asmi saṁkarṣaṇa vāsudevaḥ ॥

य एष वृक्षं तरसावरुज्य; राज्ञां विकारे सहसा निवृत्तः । वृकोदरो नान्य इहैतदद्य; कर्तुं समर्थो भुवि मर्त्यधर्मा ॥

ya eṣa vr̥kṣaṁ tarasāvarujya; rājñāṁ vikāre sahasā nivr̥ttaḥ । vr̥kodaro nānya ihaitad adya; kartuṁ samartho bhuvi martyadharmā ॥

योऽसौ पुरस्तात्कमलायताक्ष;स्तनुर्महासिंहगतिर्विनीतः । गौरः प्रलम्बोज्ज्वलचारुघोणो; विनिःसृतः सोऽच्युत धर्मराजः ॥

yo ’sau purastāt kamalāyatākṣas; tanur mahāsiṁhagatir vinītaḥ । gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo; viniḥsr̥taḥ so ’cyuta dharmarājaḥ ॥

यौ तौ कुमाराविव कार्त्तिकेयौ; द्वावश्विनेयाविति मे प्रतर्कः । मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहा;न्मया श्रुताः पाण्डुसुताः पृथा च ॥

yau tau kumārāv iva kārttikeyau; dvāv aśvineyāv iti me pratarkaḥ । muktā hi tasmāj jatuveśmadāhān; mayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pr̥thā ca ॥

तमब्रवीन्निर्मलतोयदाभो; हलायुधोऽनन्तरजं प्रतीतः । प्रीतोऽस्मि दिष्ट्या हि पितृष्वसा नः; पृथा विमुक्ता सह कौरवाग्र्यैः ॥

tam abravīn nirmalatoyadābho; halāyudho ’nantarajaṁ pratītaḥ । prīto ’smi diṣṭyā hi pitr̥ṣvasā naḥ; pr̥thā vimuktā saha kauravāgryaiḥ ॥