Adhyāya 166

गन्धर्व उवाच । कल्माषपाद इत्यस्मिँल्लोके राजा बभूव ह । इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि ॥

gandharva uvāca । kalmāṣapāda ity asmim̐l loke rājā babhūva ha । ikṣvākuvaṁśajaḥ pārtha tejasāsadr̥śo bhuvi ॥

स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात् । मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः ॥

sa kadā cid vanaṁ rājā mr̥gayāṁ niryayau purāt । mr̥gān vidhyan varāhāṁś ca cacāra ripumardanaḥ ॥

स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम् । तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि ॥

sa tu rājā mahātmānaṁ vāsiṣṭham r̥ṣisattamam । tr̥ṣārtaś ca kṣudhārtaś ca ekāyanagataḥ pathi ॥

अपश्यदजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम् । शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलनन्दनम् । ज्येष्ठं पुत्रशतात्पुत्रं वसिष्ठस्य महात्मनः ॥

apaśyad ajitaḥ saṁkhye muniṁ pratimukhāgatam । śaktiṁ nāma mahābhāgaṁ vasiṣṭhakulanandanam । jyeṣṭhaṁ putraśatāt putraṁ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ ॥

अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् । तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥

apagaccha patho ’smākam ity evaṁ pārthivo ’bravīt । tathā r̥ṣir uvācainaṁ sāntvayañ ślakṣṇayā girā ॥

ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः । नापि राजा मुनेर्मानात्क्रोधाच्चापि जगाम ह ॥

r̥ṣis tu nāpacakrāma tasmin dharmapathe sthitaḥ । nāpi rājā muner mānāt krodhāc cāpi jagāma ha ॥

अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः । जघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम् ॥

amuñcantaṁ tu panthānaṁ tam r̥ṣiṁ nr̥pasattamaḥ । jaghāna kaśayā mohāt tadā rākṣasavan munim ॥

कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः । तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः ॥

kaśāprahārābhihatas tataḥ sa munisattamaḥ । taṁ śaśāpa nr̥paśreṣṭhaṁ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ ॥

हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापसद तापसम् । तस्मात्त्वमद्य प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि ॥

haṁsi rākṣasavad yasmād rājāpasada tāpasam । tasmāt tvam adya prabhr̥ti puruṣādo bhaviṣyasi ॥

मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् । गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना ॥

manuṣyapiśite saktaś cariṣyasi mahīm imām । gaccha rājādhamety uktaḥ śaktinā vīryaśaktinā ॥

ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः । वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत ॥

tato yājyanimittaṁ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ । vairam āsīt tadā taṁ tu viśvāmitro ’nvapadyata ॥

तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे । ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥

tayor vivadator evaṁ samīpam upacakrame । r̥ṣir ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān ॥

ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः । ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा ॥

tataḥ sa bubudhe paścāt tam r̥ṣiṁ nr̥pasattamaḥ । r̥ṣeḥ putraṁ vasiṣṭhasya vasiṣṭham iva tejasā ॥

अन्तर्धाय तदात्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत । तावुभावुपचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम् ॥

antardhāya tadātmānaṁ viśvāmitro ’pi bhārata । tāv ubhāv upacakrāma cikīrṣann ātmanaḥ priyam ॥

स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः । जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन् ॥

sa tu śaptas tadā tena śaktinā vai nr̥pottamaḥ । jagāma śaraṇaṁ śaktiṁ prasādayitum arhayan ॥

तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुनन्दन । विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति ॥

tasya bhāvaṁ viditvā sa nr̥pateḥ kurunandana । viśvāmitras tato rakṣa ādideśa nr̥paṁ prati ॥

स शापात्तस्य विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया । राक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा ॥

sa śāpāt tasya viprarṣer viśvāmitrasya cājñayā । rākṣasaḥ kiṁkaro nāma viveśa nr̥patiṁ tadā ॥

रक्षसा तु गृहीतं तं विदित्वा स मुनिस्तदा । विश्वामित्रोऽप्यपक्रामत्तस्माद्देशादरिंदम ॥

rakṣasā tu gr̥hītaṁ taṁ viditvā sa munis tadā । viśvāmitro ’py apakrāmat tasmād deśād ariṁdama ॥

ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना । बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह ॥

tataḥ sa nr̥patir vidvān rakṣann ātmānam ātmanā । balavat pīḍyamāno ’pi rakṣasāntargatena ha ॥

ददर्श तं द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं पुनः । ययाचे क्षुधितश्चैनं समांसं भोजनं तदा ॥

dadarśa taṁ dvijaḥ kaś cid rājānaṁ prasthitaṁ punaḥ । yayāce kṣudhitaś cainaṁ samāṁsaṁ bhojanaṁ tadā ॥

तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा । आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तमिति सान्त्वयन् ॥

tam uvācātha rājarṣir dvijaṁ mitrasahas tadā । āssva brahmaṁs tvam atraiva muhūrtam iti sāntvayan ॥

निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् । इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः ॥

nivr̥ttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṁ te yathepsitam । ity uktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ ॥

अन्तर्गतं तु तद्राज्ञस्तदा ब्राह्मणभाषितम् । सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ संविवेश नराधिपः ॥

antargataṁ tu tad rājñas tadā brāhmaṇabhāṣitam । so ’ntaḥpuraṁ praviśyātha saṁviveśa narādhipaḥ ॥

ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् । उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ॥

tato ’rdharātra utthāya sūdam ānāyya satvaram । uvāca rājā saṁsmr̥tya brāhmaṇasya pratiśrutam ॥

गच्छामुष्मिन्नसौ देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते । अन्नार्थी त्वं तमन्नेन समांसेनोपपादय ॥

gacchāmuṣminn asau deśe brāhmaṇo māṁ pratīkṣate । annārthī tvaṁ tam annena samāṁsenopapādaya ॥

एवमुक्तस्तदा सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् । निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः ॥

evam uktas tadā sūdaḥ so ’nāsādyāmiṣaṁ kva cit । nivedayām āsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ ॥

राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः । अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः ॥

rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdam āha gatavyathaḥ । apy enaṁ naramāṁsena bhojayeti punaḥ punaḥ ॥

तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम् । गत्वा जहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः ॥

tathety uktvā tataḥ sūdaḥ saṁsthānaṁ vadhyaghātinām । gatvā jahāra tvarito naramāṁsam apetabhīḥ ॥

स तत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै । तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने ॥

sa tat saṁskr̥tya vidhivad annopahitam āśu vai । tasmai prādād brāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine ॥

स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः । अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥

sa siddhacakṣuṣā dr̥ṣṭvā tadannaṁ dvijasattamaḥ । abhojyam idam ity āha krodhaparyākulekṣaṇaḥ ॥

यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नराधिपः । तस्मात्तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा ॥

yasmād abhojyam annaṁ me dadāti sa narādhipaḥ । tasmāt tasyaiva mūḍhasya bhaviṣyaty atra lolupā ॥

सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा । उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम् ॥

sakto mānuṣamāṁseṣu yathoktaḥ śaktinā purā । udvejanīyo bhūtānāṁ cariṣyati mahīm imām ॥

द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत् । रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवत्तदा ॥

dvir anuvyāhr̥te rājñaḥ sa śāpo balavān abhūt । rakṣobalasamāviṣṭo visaṁjñaś cābhavat tadā ॥

ततः स नृपतिश्रेष्ठो राक्षसोपहतेन्द्रियः । उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा नचिरादिव भारत ॥

tataḥ sa nr̥patiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥ । uvāca śaktiṁ taṁ dr̥ṣṭvā nacirād iva bhārata ॥

यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं त्वया मयि । तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं मानुषानहम् ॥

yasmād asadr̥śaḥ śāpaḥ prayukto ’yaṁ tvayā mayi । tasmāt tvattaḥ pravartiṣye khādituṁ mānuṣān aham ॥

एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य सः । शक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम् ॥

evam uktvā tataḥ sadyas taṁ prāṇair viprayujya saḥ । śaktinaṁ bhakṣayām āsa vyāghraḥ paśum ivepsitam ॥

शक्तिनं तु हतं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्ततः पुनः । वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह ॥

śaktinaṁ tu hataṁ dr̥ṣṭvā viśvāmitras tataḥ punaḥ । vasiṣṭhasyaiva putreṣu tad rakṣaḥ saṁdideśa ha ॥

स ताञ्शतावरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः । भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥

sa tāñ śatāvarān putrān vasiṣṭhasya mahātmanaḥ । bhakṣayām āsa saṁkruddhaḥ siṁhaḥ kṣudramr̥gān iva ॥

वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान् । धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम् ॥

vasiṣṭho ghātitāñ śrutvā viśvāmitreṇa tān sutān । dhārayām āsa taṁ śokaṁ mahādrir iva medinīm ॥

चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः । न त्वेव कुशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः ॥

cakre cātmavināśāya buddhiṁ sa munisattamaḥ । na tv eva kuśikocchedaṁ mene matimatāṁ varaḥ ॥

स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः । शिरस्तस्य शिलायां च तूलराशाविवापतत् ॥

sa merukūṭād ātmānaṁ mumoca bhagavān r̥ṣiḥ । śiras tasya śilāyāṁ ca tūlarāśāv ivāpatat ॥

न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव । तदाग्निमिद्ध्वा भगवान्संविवेश महावने ॥

na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava । tadāgnim iddhvā bhagavān saṁviveśa mahāvane ॥

तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः । दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः ॥

taṁ tadā susamiddho ’pi na dadāha hutāśanaḥ । dīpyamāno ’py amitraghna śīto ’gnir abhavat tataḥ ॥

स समुद्रमभिप्रेत्य शोकाविष्टो महामुनिः । बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदम्भसि ॥

sa samudram abhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥ । baddhvā kaṇṭhe śilāṁ gurvīṁ nipapāta tadambhasi ॥

स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः । जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति ॥

sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ । jagāma sa tataḥ khinnaḥ punar evāśramaṁ prati ॥