Adhyāya 165

अर्जुन उवाच । किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । वसतोराश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वमेव तत् ॥

arjuna uvāca । kiṁnimittam abhūd vairaṁ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ । vasator āśrame puṇye śaṁsa naḥ sarvam eva tat ॥

गन्धर्व उवाच । इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे ॥

gandharva uvāca । idaṁ vāsiṣṭham ākhyānaṁ purāṇaṁ paricakṣate । pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvat tan nibodha me ॥

कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः ॥

kanyakubje mahān āsīt pārthivo bharatarṣabha । gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ ॥

तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः ॥

tasya dharmātmanaḥ putraḥ samr̥ddhabalavāhanaḥ । viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ ॥

स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ॥

sa cacāra sahāmātyo mr̥gayāṁ gahane vane । mr̥gān vidhyan varāhāṁś ca ramyeṣu marudhanvasu ॥

व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥

vyāyāmakarśitaḥ so ’tha mr̥galipsuḥ pipāsitaḥ । ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṁ prati ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः । विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥

tam āgatam abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg r̥ṣiḥ । viśvāmitraṁ naraśreṣṭhaṁ pratijagrāha pūjayā ॥

पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारत । तथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा ॥

pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata । tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā ॥

तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः । उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः ॥

tasyātha kāmadhug dhenur vasiṣṭhasya mahātmanaḥ । uktā kāmān prayaccheti sā kāmān duduhe tataḥ ॥

ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव च । षड्रसं चामृतरसं रसायनमनुत्तमम् ॥

grāmyāraṇyā oṣadhīś ca duduhe paya eva ca । ṣaḍrasaṁ cāmr̥tarasaṁ rasāyanam anuttamam ॥

भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन ॥

bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca । lehyāny amr̥takalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna ॥

तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितः स महीपतिः । सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः ॥

taiḥ kāmaiḥ sarvasaṁpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ । sāmātyaḥ sabalaś caiva tutoṣa sa bhr̥śaṁ nr̥paḥ ॥

षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्च संवृताम् । मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् ॥

ṣaḍāyatāṁ supārśvoruṁ tripr̥thuṁ pañca saṁvr̥tām । maṇḍūkanetrāṁ svākārāṁ pīnodhasam aninditām ॥

सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् । पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम् ॥

suvāladhiṁ śaṅkukarṇāṁ cāruśr̥ṅgāṁ manoramām । puṣṭāyataśirogrīvāṁ vismitaḥ so ’bhivīkṣya tām ॥

अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम् । अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा ॥

abhinandati tāṁ nandīṁ vasiṣṭhasya payasvinīm । abravīc ca bhr̥śaṁ tuṣṭo viśvāmitro muniṁ tadā ॥

अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः । नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ॥

arbudena gavāṁ brahman mama rājyena vā punaḥ । nandinīṁ saṁprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṁ mahāmune ॥

वसिष्ठ उवाच । देवतातिथिपित्रर्थमाज्यार्थं च पयस्विनी । अदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ ॥

vasiṣṭha uvāca । devatātithipitrartham ājyārthaṁ ca payasvinī । adeyā nandinīyaṁ me rājyenāpi tavānagha ॥

विश्वामित्र उवाच । क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः । ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु ॥

viśvāmitra uvāca । kṣatriyo ’haṁ bhavān vipras tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ । brāhmaṇeṣu kuto vīryaṁ praśānteṣu dhr̥tātmasu ॥

अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम् । स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम् ॥

arbudena gavāṁ yas tvaṁ na dadāsi mamepsitām । svadharmaṁ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām ॥

वसिष्ठ उवाच । बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः । यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय ॥

vasiṣṭha uvāca । balasthaś cāsi rājā ca bāhuvīryaś ca kṣatriyaḥ । yathecchasi tathā kṣipraṁ kuru tvaṁ mā vicāraya ॥

गन्धर्व उवाच । एवमुक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव । हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् ॥

gandharva uvāca । evam uktas tadā pārtha viśvāmitro balād iva । haṁsacandrapratīkāśāṁ nandinīṁ tāṁ jahāra gām ॥

कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततः । हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी ॥

kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatas tataḥ । hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī ॥

आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी । भृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात्ततः ॥

āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī । bhr̥śaṁ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāt tataḥ ॥

वसिष्ठ उवाच । शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः । बलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम् ॥

vasiṣṭha uvāca । śr̥ṇomi te ravaṁ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ । balād dhriyasi me nandi kṣamāvān brāhmaṇo hy aham ॥

गन्धर्व उवाच । सा तु तेषां बलान्नन्दी बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत् ॥

gandharva uvāca । sā tu teṣāṁ balān nandī balānāṁ bharatarṣabha । viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṁ samupāgamat ॥

गौरुवाच । पाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं मामनाथवत् । विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन्किमुपेक्षसे ॥

gaur uvāca । pāṣāṇadaṇḍābhihatāṁ krandantīṁ mām anāthavat । viśvāmitrabalair ghorair bhagavan kim upekṣase ॥

गन्धर्व उवाच । एवं तस्यां तदा पर्थ धर्षितायां महामुनिः । न चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः ॥

gandharva uvāca । evaṁ tasyāṁ tadā partha dharṣitāyāṁ mahāmuniḥ । na cukṣubhe na dhairyāc ca vicacāla dhr̥tavrataḥ ॥

वसिष्ठ उवाच । क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् । क्षमा मां भजते तस्माद्गम्यतां यदि रोचते ॥

vasiṣṭha uvāca । kṣatriyāṇāṁ balaṁ tejo brāhmaṇānāṁ kṣamā balam । kṣamā māṁ bhajate tasmād gamyatāṁ yadi rocate ॥

गौरुवाच । किं नु त्यक्तास्मि भगवन्यदेवं मां प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन्न शक्या नयितुं बलात् ॥

gaur uvāca । kiṁ nu tyaktāsmi bhagavan yad evaṁ māṁ prabhāṣase । atyaktāhaṁ tvayā brahman na śakyā nayituṁ balāt ॥

वसिष्ठ उवाच । न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात् ॥

vasiṣṭha uvāca । na tvāṁ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṁ yadi śakyate । dr̥ḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsas te hriyate balāt ॥

गन्धर्व उवाच । स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी । ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ घोरदर्शना ॥

gandharva uvāca । sthīyatām iti tac chrutvā vasiṣṭhasya payasvinī । ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā ॥

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः ॥

krodharaktekṣaṇā sā gaur hambhāravaghanasvanā । viśvāmitrasya tat sainyaṁ vyadrāvayata sarvaśaḥ ॥

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधदीप्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादधे ॥

kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatas tataḥ । krodhadīptekṣaṇā krodhaṁ bhūya eva samādadhe ॥

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ । अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत् ॥

āditya iva madhyāhne krodhadīptavapur babhau । aṅgāravarṣaṁ muñcantī muhur vāladhito mahat ॥

असृजत्पह्लवान्पुच्छाच्छकृतः शबराञ्शकान् । मूत्रतश्चासृजच्चापि यवनान्क्रोधमूर्च्छिता ॥

asr̥jat pahlavān pucchāc chakr̥taḥ śabarāñ śakān । mūtrataś cāsr̥jac cāpi yavanān krodhamūrcchitā ॥

पुण्ड्रान्किरातान्द्रमिडान्सिंहलान्बर्बरांस्तथा । तथैव दरदान्म्लेच्छान्फेनतः सा ससर्ज ह ॥

puṇḍrān kirātān dramiḍān siṁhalān barbarāṁs tathā । tathaiva daradān mlecchān phenataḥ sā sasarja ha ॥

तैर्विसृष्टैर्महत्सैन्यं नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा । अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥

tair visr̥ṣṭair mahat sainyaṁ nānāmlecchagaṇais tadā । nānāvaraṇasaṁchannair nānāyudhadharais tathā । avākīryata saṁrabdhair viśvāmitrasya paśyataḥ ॥

एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः । अस्त्रवर्षेण महता काल्यमानं बलं ततः । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥

ekaikaś ca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhir vr̥taḥ । astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṁ balaṁ tataḥ । prabhagnaṁ sarvatas trastaṁ viśvāmitrasya paśyataḥ ॥

न च प्राणैर्वियुज्यन्त केचित्ते सैनिकास्तदा । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ ॥

na ca prāṇair viyujyanta ke cit te sainikās tadā । viśvāmitrasya saṁkruddhair vāsiṣṭhair bharatarṣabha ॥

विश्वामित्रस्य सैन्यं तु काल्यमानं त्रियोजनम् । क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत ॥

viśvāmitrasya sainyaṁ tu kālyamānaṁ triyojanam । krośamānaṁ bhayodvignaṁ trātāraṁ nādhyagacchata ॥

दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा । विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā tan mahad āścaryaṁ brahmatejobhavaṁ tadā । viśvāmitraḥ kṣatrabhāvān nirviṇṇo vākyam abravīt ॥

धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् । बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ॥

dhig balaṁ kṣatriyabalaṁ brahmatejobalaṁ balam । balābalaṁ viniścitya tapa eva paraṁ balam ॥

स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् । भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ॥

sa rājyaṁ sphītam utsr̥jya tāṁ ca dīptāṁ nr̥paśriyam । bhogāṁś ca pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā tapasy eva mano dadhe ॥

स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा । तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप च । अपिबच्च सुतं सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥

sa gatvā tapasā siddhiṁ lokān viṣṭabhya tejasā । tatāpa sarvān dīptaujā brāhmaṇatvam avāpa ca । apibac ca sutaṁ somam indreṇa saha kauśikaḥ ॥