Adhyāya 160

अर्जुन उवाच । तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह । तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थविनिश्चयम् ॥

arjuna uvāca । tāpatya iti yad vākyam uktavān asi mām iha । tad ahaṁ jñātum icchāmi tāpatyārthaviniścayam ॥

तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् । कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥

tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkr̥te vayam । kaunteyā hi vayaṁ sādho tattvam icchāmi veditum ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् । विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṁ dhanaṁjayam । viśrutāṁ triṣu lokeṣu śrāvayām āsa vai kathām ॥

गन्धर्व उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् । यथावदखिलां पार्थ धर्म्यां धर्मभृतां वर ॥

gandharva uvāca । hanta te kathayiṣyāmi kathām etāṁ manoramām । yathāvad akhilāṁ pārtha dharmyāṁ dharmabhr̥tāṁ vara ॥

उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः । तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥

uktavān asmi yena tvāṁ tāpatya iti yad vacaḥ । tat te ’haṁ kathayiṣyāmi śr̥ṇuṣvaikamanā mama ॥

य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा । एतस्य तपती नाम बभूवासदृशी सुता ॥

ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṁ vyāpnoti tejasā । etasya tapatī nāma babhūvāsadr̥śī sutā ॥

विवस्वतो वै कौन्तेय सावित्र्यवरजा विभो । विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता ॥

vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho । viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā ॥

न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी । नाप्सरा न च गन्धर्वी तथारूपेण काचन ॥

na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī । nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kā cana ॥

सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना । स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी ॥

suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā । svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī ॥

न तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत । भर्तारं सविता मेने रूपशीलकुलश्रुतैः ॥

na tasyāḥ sadr̥śaṁ kaṁ cit triṣu lokeṣu bhārata । bhartāraṁ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ ॥

संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम् । नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन् ॥

saṁprāptayauvanāṁ paśyan deyāṁ duhitaraṁ tu tām । nopalebhe tataḥ śāntiṁ saṁpradānaṁ vicintayan ॥

अर्थर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणामृषभो बली । सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणः सदा ॥

artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇām r̥ṣabho balī । sūryam ārādhayām āsa nr̥paḥ saṁvaraṇaḥ sadā ॥

अर्घ्यमाल्योपहारैश्च शश्वच्च नृपतिर्यतः । नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि ॥

arghyamālyopahāraiś ca śaśvac ca nr̥patir yataḥ । niyamair upavāsaiś ca tapobhir vividhair api ॥

शुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दनः । अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥

śuśrūṣur anahaṁvādī śuciḥ pauravanandanaḥ । aṁśumantaṁ samudyantaṁ pūjayām āsa bhaktimān ॥

ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि । तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम् ॥

tataḥ kr̥tajñaṁ dharmajñaṁ rūpeṇāsadr̥śaṁ bhuvi । tapatyāḥ sadr̥śaṁ mene sūryaḥ saṁvaraṇaṁ patim ॥

दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् । नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय वै ॥

dātum aicchat tataḥ kanyāṁ tasmai saṁvaraṇāya tām । nr̥pottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai ॥

यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा । तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत् ॥

yathā hi divi dīptāṁśuḥ prabhāsayati tejasā । tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṁvaraṇo ’bhavat ॥

यथार्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः । तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥

yathārcayanti cādityam udyantaṁ brahmavādinaḥ । tathā saṁvaraṇaṁ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ ॥

स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा । बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि ॥

sa somam ati kāntatvād ādityam ati tejasā । babhūva nr̥patiḥ śrīmān suhr̥dāṁ durhr̥dām api ॥

एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव । तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम् ॥

evaṁguṇasya nr̥pates tathāvr̥ttasya kaurava । tasmai dātuṁ manaś cakre tapatīṁ tapanaḥ svayam ॥

स कदाचिदथो राजा श्रीमानुरुयशा भुवि । चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥

sa kadā cid atho rājā śrīmān uruyaśā bhuvi । cacāra mr̥gayāṁ pārtha parvatopavane kila ॥

चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः । ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥

carato mr̥gayāṁ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ । mamāra rājñaḥ kaunteya girāv apratimo hayaḥ ॥

स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः । ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम् ॥

sa mr̥tāśvaś caran pārtha padbhyām eva girau nr̥paḥ । dadarśāsadr̥śīṁ loke kanyām āyatalocanām ॥

स एक एकामासाद्य कन्यां तामरिमर्दनः । तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः ॥

sa eka ekām āsādya kanyāṁ tām arimardanaḥ । tasthau nr̥patiśārdūlaḥ paśyann avicalekṣaṇaḥ ॥

स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् । पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम् ॥

sa hi tāṁ tarkayām āsa rūpato nr̥patiḥ śriyam । punaḥ saṁtarkayām āsa raver bhraṣṭām iva prabhām ॥

गिरिप्रस्थे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना । स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत् ॥

giriprasthe tu sā yasmin sthitā svasitalocanā । sa savr̥kṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat ॥

अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वप्राणभृतां वपुः । अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम् ॥

avamene ca tāṁ dr̥ṣṭvā sarvaprāṇabhr̥tāṁ vapuḥ । avāptaṁ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam ॥

जन्मप्रभृति यत्किंचिद्दृष्टवान्स महीपतिः । रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन ॥

janmaprabhr̥ti yat kiṁ cid dr̥ṣṭavān sa mahīpatiḥ । rūpaṁ na sadr̥śaṁ tasyās tarkayām āsa kiṁ cana ॥

तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा । न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन ॥

tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśair guṇamayais tadā । na cacāla tato deśād bubudhe na ca kiṁ cana ॥

अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् । लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम् ॥

asyā nūnaṁ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam । lokaṁ nirmathya dhātredaṁ rūpam āviṣkr̥taṁ kr̥tam ॥

एवं स तर्कयामास रूपद्रविणसंपदा । कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा ॥

evaṁ sa tarkayām āsa rūpadraviṇasaṁpadā । kanyām asadr̥śīṁ loke nr̥paḥ saṁvaraṇas tadā ॥

तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः । जगाम मनसा चिन्तां काममार्गणपीडितः ॥

tāṁ ca dr̥ṣṭvaiva kalyāṇīṁ kalyāṇābhijano nr̥paḥ । jagāma manasā cintāṁ kāmamārgaṇapīḍitaḥ ॥

दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना । अप्रगल्भां प्रगल्भः स तामुवाच यशस्विनीम् ॥

dahyamānaḥ sa tīvreṇa nr̥patir manmathāgninā । apragalbhāṁ pragalbhaḥ sa tām uvāca yaśasvinīm ॥

कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि । कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते ॥

kāsi kasyāsi rambhoru kimarthaṁ ceha tiṣṭhasi । kathaṁ ca nirjane ’raṇye carasy ekā śucismite ॥

त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता । विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम् ॥

tvaṁ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā । vibhūṣaṇam ivaiteṣāṁ bhūṣaṇānām abhīpsitam ॥

न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् । न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वीं न मानुषीम् ॥

na devīṁ nāsurīṁ caiva na yakṣīṁ na ca rākṣasīm । na ca bhogavatīṁ manye na gandharvīṁ na mānuṣīm ॥

या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वापि वराङ्गनाः । न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि ॥

yā hi dr̥ṣṭā mayā kāś cic chrutā vāpi varāṅganāḥ । na tāsāṁ sadr̥śīṁ manye tvām ahaṁ mattakāśini ॥

एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा । कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यभाषत किंचन ॥

evaṁ tāṁ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā । kāmārtaṁ nirjane ’raṇye pratyabhāṣata kiṁ cana ॥

ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा । सौदामिनीव साभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत ॥

tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā । saudāminīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata ॥

तामन्विच्छन्स नृपतिः परिचक्राम तत्तदा । वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा ॥

tām anvicchan sa nr̥patiḥ paricakrāma tat tadā । vanaṁ vanajapatrākṣīṁ bhramann unmattavat tadā ॥

अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च । निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत ॥

apaśyamānaḥ sa tu tāṁ bahu tatra vilapya ca । niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭho muhūrtaṁ sa vyatiṣṭhata ॥