Adhyāya 16

सूत उवाच । ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम् । मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम् ॥

sūta uvāca । tato ’bhraśikharākārair giriśr̥ṅgair alaṁkr̥tam । mandaraṁ parvatavaraṁ latājālasamāvr̥tam ॥

नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् । किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम् ॥

nānāvihagasaṁghuṣṭaṁ nānādaṁṣṭrisamākulam । kiṁnarair apsarobhiś ca devair api ca sevitam ॥

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् । अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṁ samucchritam । adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsv eva pratiṣṭhitam ॥

तमुद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन् ॥

tam uddhartuṁ na śaktā vai sarve devagaṇās tadā । viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṁ cedam abruvan ॥

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् । मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः ॥

bhavantāv atra kurutāṁ buddhiṁ naiḥśreyasīṁ parām । mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṁ ca hitāya naḥ ॥

तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव । ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः । नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान् ॥

tatheti cābravīd viṣṇur brahmaṇā saha bhārgava । tato ’nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ । nārāyaṇena cāpy uktas tasmin karmaṇi vīryavān ॥

अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः । उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम् ॥

atha parvatarājānaṁ tam ananto mahābalaḥ । ujjahāra balād brahman savanaṁ savanaukasam ॥

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे । तमूचुरमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम् ॥

tatas tena surāḥ sārdhaṁ samudram upatasthire । tam ūcur amr̥tārthāya nirmathiṣyāmahe jalam ॥

अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः । सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति ॥

apāṁpatir athovāca mamāpy aṁśo bhavet tataḥ । soḍhāsmi vipulaṁ mardaṁ mandarabhramaṇād iti ॥

ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारं सुरासुराः । गिरेरधिष्ठानमस्य भवान्भवितुमर्हति ॥

ūcuś ca kūrmarājānam akūpāraṁ surāsurāḥ । girer adhiṣṭhānam asya bhavān bhavitum arhati ॥

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् । तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत् ॥

kūrmeṇa tu tathety uktvā pr̥ṣṭham asya samarpitam । tasya śailasya cāgraṁ vai yantreṇendro ’bhyapīḍayat ॥

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम् । देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम् । अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन्सहिता दैत्यदानवाः ॥

manthānaṁ mandaraṁ kr̥tvā tathā netraṁ ca vāsukim । devā mathitum ārabdhāḥ samudraṁ nidhim ambhasām । amr̥tārthinas tato brahman sahitā daityadānavāḥ ॥

एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः । विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ॥

ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ । vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṁ tataḥ sthitāḥ ॥

अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणस्ततः । शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपत् ॥

ananto bhagavān devo yato nārāyaṇas tataḥ । śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat ॥

वासुकेरथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः । सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥

vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ । sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakr̥n mukhāt ॥

ते धूमसंघाः संभूता मेघसंघाः सविद्युतः । अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान् ॥

te dhūmasaṁghāḥ saṁbhūtā meghasaṁghāḥ savidyutaḥ । abhyavarṣan suragaṇāñ śramasaṁtāpakarśitān ॥

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः । सुरासुरगणान्माल्यैः सर्वतः समवाकिरन् ॥

tasmāc ca girikūṭāgrāt pracyutāḥ puṣpavr̥ṣṭayaḥ । surāsuragaṇān mālyaiḥ sarvataḥ samavākiran ॥

बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः । उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः ॥

babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ । udadher mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ ॥

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा । विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥

tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā । vilayaṁ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi ॥

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः । पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ॥

vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ । pātālatalavāsīni vilayaṁ samupānayat ॥

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् । न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः ॥

tasmiṁś ca bhrāmyamāṇe ’drau saṁghr̥ṣyantaḥ parasparam । nyapatan patagopetāḥ parvatāgrān mahādrumāḥ ॥

तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः । विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम् ॥

teṣāṁ saṁgharṣajaś cāgnir arcirbhiḥ prajvalan muhuḥ । vidyudbhir iva nīlābhram āvr̥ṇon mandaraṁ girim ॥

ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान् । विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च ॥

dadāha kuñjarāṁś caiva siṁhāṁś caiva viniḥsr̥tān । vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca ॥

तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततः । वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः ॥

tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṁ tatas tataḥ । vāriṇā meghajenendraḥ śamayām āsa sarvataḥ ॥

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि । महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः ॥

tato nānāvidhās tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi । mahādrumāṇāṁ niryāsā bahavaś cauṣadhīrasāḥ ॥

तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात् ॥

teṣām amr̥tavīryāṇāṁ rasānāṁ payasaiva ca । amaratvaṁ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt ॥

अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पयः । रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्घृतम् ॥

atha tasya samudrasya taj jātam udakaṁ payaḥ । rasottamair vimiśraṁ ca tataḥ kṣīrād abhūd ghr̥tam ॥

ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन् । श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत् ॥

tato brahmāṇam āsīnaṁ devā varadam abruvan । śrāntāḥ sma subhr̥śaṁ brahman nodbhavaty amr̥taṁ ca tat ॥

ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथा । चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् ॥

r̥te nārāyaṇaṁ devaṁ daityā nāgottamās tathā । cirārabdham idaṁ cāpi sāgarasyāpi manthanam ॥

ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम् ॥

tato nārāyaṇaṁ devaṁ brahmā vacanam abravīt । vidhatsvaiṣāṁ balaṁ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam ॥

विष्णुरुवाच । बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः । क्षोभ्यतां कलशः सर्वैर्मन्दरः परिवर्त्यताम् ॥

viṣṇur uvāca । balaṁ dadāmi sarveṣāṁ karmaitad ye samāsthitāḥ । kṣobhyatāṁ kalaśaḥ sarvair mandaraḥ parivartyatām ॥

सूत उवाच । नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः । तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ॥

sūta uvāca । nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinas te mahodadheḥ । tat payaḥ sahitā bhūyaś cakrire bhr̥śam ākulam ॥

ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात् । प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः ॥

tataḥ śatasahasrāṁśuḥ samāna iva sāgarāt । prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṁśur ujjvalaḥ ॥

श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी । सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥

śrīr anantaram utpannā ghr̥tāt pāṇḍuravāsinī । surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍuras tathā ॥

कौस्तुभश्च मणिर्दिव्य उत्पन्नोऽमृतसंभवः । मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः ॥

kaustubhaś ca maṇir divya utpanno ’mr̥tasaṁbhavaḥ । marīcivikacaḥ śrīmān nārāyaṇa:urogataḥ ॥

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः । यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः ॥

śrīḥ surā caiva somaś ca turagaś ca manojavaḥ । yato devās tato jagmur ādityapatham āśritāḥ ॥

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत । श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ॥

dhanvantaris tato devo vapuṣmān udatiṣṭhata । śvetaṁ kamaṇḍaluṁ bibhrad amr̥taṁ yatra tiṣṭhati ॥

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः । अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम् ॥

etad atyadbhutaṁ dr̥ṣṭvā dānavānāṁ samutthitaḥ । amr̥tārthe mahān nādo mamedam iti jalpatām ॥

ततो नारायणो मायामास्थितो मोहिनीं प्रभुः । स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः ॥

tato nārāyaṇo māyām āsthito mohinīṁ prabhuḥ । strīrūpam adbhutaṁ kr̥tvā dānavān abhisaṁśritaḥ ॥

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः । स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ॥

tatas tad amr̥taṁ tasyai dadus te mūḍhacetasaḥ । striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ ॥