Adhyāya 17

सूत उवाच । अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च । प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः ॥

sūta uvāca । athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca । pragr̥hyābhyadravan devān sahitā daityadānavāḥ ॥

ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् । जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः ॥

tatas tad amr̥taṁ devo viṣṇur ādāya vīryavān । jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ ॥

ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा । विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति ॥

tato devagaṇāḥ sarve papus tad amr̥taṁ tadā । viṣṇoḥ sakāśāt saṁprāpya saṁbhrame tumule sati ॥

ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम् । राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा ॥

tataḥ pibatsu tatkālaṁ deveṣv amr̥tam īpsitam । rāhur vibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibat tadā ॥

तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा । आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ॥

tasya kaṇṭham anuprāpte dānavasyāmr̥te tadā । ākhyātaṁ candrasūryābhyāṁ surāṇāṁ hitakāmyayā ॥

ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् । चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा ॥

tato bhagavatā tasya śiraś chinnam alaṁkr̥tam । cakrāyudhena cakreṇa pibato ’mr̥tam ojasā ॥

तच्छैलशृङ्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत् । चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम् ॥

tac chailaśr̥ṅgapratimaṁ dānavasya śiro mahat । cakreṇotkr̥ttam apatac cālayad vasudhātalam ॥

ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै । शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ ॥

tato vairavinirbandhaḥ kr̥to rāhumukhena vai । śāśvataś candrasūryābhyāṁ grasaty adyāpi caiva tau ॥

विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः । नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्समकम्पयत् ॥

vihāya bhagavāṁś cāpi strīrūpam atulaṁ hariḥ । nānāpraharaṇair bhīmair dānavān samakampayat ॥

ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः । सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान् ॥

tataḥ pravr̥ttaḥ saṁgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ । surāṇām asurāṇāṁ ca sarvaghorataro mahān ॥

प्रासाः सुविपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः । तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ॥

prāsāḥ suvipulās tīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ । tomarāś ca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca ॥

ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले ॥

tato ’surāś cakrabhinnā vamanto rudhiraṁ bahu । asiśaktigadārugṇā nipetur dharaṇītale ॥

छिन्नानि पट्टिशैश्चापि शिरांसि युधि दारुणे । तप्तकाञ्चनजालानि निपेतुरनिशं तदा ॥

chinnāni paṭṭiśaiś cāpi śirāṁsi yudhi dāruṇe । taptakāñcanajālāni nipetur aniśaṁ tadā ॥

रुधिरेणावलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः । अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते ॥

rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāś ca mahāsurāḥ । adrīṇām iva kūṭāni dhāturaktāni śerate ॥

हाहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः । अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति ॥

hāhākāraḥ samabhavat tatra tatra sahasraśaḥ । anyonyaṁ chindatāṁ śastrair āditye lohitāyati ॥

परिघैश्चायसैः पीतैः संनिकर्षे च मुष्टिभिः । निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥

parighaiś cāyasaiḥ pītaiḥ saṁnikarṣe ca muṣṭibhiḥ । nighnatāṁ samare ’nyonyaṁ śabdo divam ivāspr̥śat ॥

छिन्धि भिन्धि प्रधावध्वं पातयाभिसरेति च । व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः ॥

chindhi bhindhi pradhāvadhvaṁ pātayābhisareti ca । vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdās tatra samantataḥ ॥

एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे । नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम् ॥

evaṁ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe । naranārāyaṇau devau samājagmatur āhavam ॥

तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि । चिन्तयामास वै चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम् ॥

tatra divyaṁ dhanur dr̥ṣṭvā narasya bhagavān api । cintayām āsa vai cakraṁ viṣṇur dānavasūdanam ॥

ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं; महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् । विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं; सुदर्शनं भीममजय्यमुत्तमम् ॥

tato ’mbarāc cintitamātram āgataṁ; mahāprabhaṁ cakram amitratāpanam । vibhāvasos tulyam akuṇṭhamaṇḍalaṁ; sudarśanaṁ bhīmam ajayyam uttamam ॥

तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं; भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः । मुमोच वै चपलमुदग्रवेगव;न्महाप्रभं परनगरावदारणम् ॥

tad āgataṁ jvalitahutāśanaprabhaṁ; bhayaṁkaraṁ karikarabāhur acyutaḥ । mumoca vai capalam udagravegavan; mahāprabhaṁ paranagarāvadāraṇam ॥

तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं; पुनः पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा । विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः; करेरितं पुरुषवरेण संयुगे ॥

tad antakajvalanasamānavarcasaṁ; punaḥ punar nyapatata vegavat tadā । vidārayad ditidanujān sahasraśaḥ; kareritaṁ puruṣavareṇa saṁyuge ॥

दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह;त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत । प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तदा; पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत् ॥

dahat kva cij jvalana ivāvalelihat; prasahya tān asuragaṇān nyakr̥ntata । praveritaṁ viyati muhuḥ kṣitau tadā; papau raṇe rudhiram atho piśācavat ॥

अथासुरा गिरिभिरदीनचेतसो; मुहुर्मुहुः सुरगणमर्दयंस्तदा । महाबला विगलितमेघवर्चसः; सहस्रशो गगनमभिप्रपद्य ह ॥

athāsurā giribhir adīnacetaso; muhur muhuḥ suragaṇam ardayaṁs tadā । mahābalā vigalitameghavarcasaḥ; sahasraśo gaganam abhiprapadya ha ॥

अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे; सपादपा बहुविधमेघरूपिणः । महाद्रयः प्रविगलिताग्रसानवः; परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः ॥

athāmbarād bhayajananāḥ prapedire; sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ । mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ; parasparaṁ drutam abhihatya sasvanāḥ ॥

ततो मही प्रविचलिता सकानना; महाद्रिपाताभिहता समन्ततः । परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू; रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते ॥

tato mahī pravicalitā sakānanā; mahādripātābhihatā samantataḥ । parasparaṁ bhr̥śam abhigarjatāṁ muhū; raṇājire bhr̥śam abhisaṁpravartite ॥

नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै;र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत् । विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि;र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा ॥

naras tato varakanakāgrabhūṣaṇair; maheṣubhir gaganapathaṁ samāvr̥ṇot । vidārayan giriśikharāṇi patribhir; mahābhaye ’suragaṇavigrahe tadā ॥

ततो महीं लवणजलं च सागरं; महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः । वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं; सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य च ॥

tato mahīṁ lavaṇajalaṁ ca sāgaraṁ; mahāsurāḥ praviviśur arditāḥ suraiḥ । viyadgataṁ jvalitahutāśanaprabhaṁ; sudarśanaṁ parikupitaṁ niśāmya ca ॥

ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः; स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः । विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश;स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम् ॥

tataḥ surair vijayam avāpya mandaraḥ; svam eva deśaṁ gamitaḥ supūjitaḥ । vinādya khaṁ divam api caiva sarvaśas; tato gatāḥ saliladharā yathāgatam ॥

ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे; सुराः परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् । ददौ च तं निधिममृतस्य रक्षितुं; किरीटिने बलभिदथामरैः सह ॥

tato ’mr̥taṁ sunihitam eva cakrire; surāḥ parāṁ mudam abhigamya puṣkalām । dadau ca taṁ nidhim amr̥tasya rakṣituṁ; kirīṭine balabhid athāmaraiḥ saha ॥