Adhyāya 158

वैशंपायन उवाच । ते प्रतस्थुः पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभाः । समैरुदङ्मुखैर्मार्गैर्यथोद्दिष्टं परंतपाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । te pratasthuḥ puraskr̥tya mātaraṁ puruṣarṣabhāḥ । samair udaṅmukhair mārgair yathoddiṣṭaṁ paraṁtapāḥ ॥

ते गच्छन्तस्त्वहोरात्रं तीर्थं सोमश्रवायणम् । आसेदुः पुरुषव्याघ्रा गङ्गायां पाण्डुनन्दनाः ॥

te gacchantas tv ahorātraṁ tīrthaṁ somaśravāyaṇam । āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṁ pāṇḍunandanāḥ ॥

उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषामग्रे धनंजयः । प्रकाशार्थं ययौ तत्र रक्षार्थं च महायशाः ॥

ulmukaṁ tu samudyamya teṣām agre dhanaṁjayaḥ । prakāśārthaṁ yayau tatra rakṣārthaṁ ca mahāyaśāḥ ॥

तत्र गङ्गाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन्स्त्रियः । ईर्ष्युर्गन्धर्वराजः स्म जलक्रीडामुपागतः ॥

tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayan striyaḥ । īrṣyur gandharvarājaḥ sma jalakrīḍām upāgataḥ ॥

शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम् । तेन शब्देन चाविष्टश्चुक्रोध बलवद्बली ॥

śabdaṁ teṣāṁ sa śuśrāva nadīṁ samupasarpatām । tena śabdena cāviṣṭaś cukrodha balavad balī ॥

स दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान् । विस्फारयन्धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत् ॥

sa dr̥ṣṭvā pāṇḍavāṁs tatra saha mātrā paraṁtapān । visphārayan dhanur ghoram idaṁ vacanam abravīt ॥

संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या । अशीतिभिस्त्रुटैर्हीनं तं मुहूर्तं प्रचक्षते ॥

saṁdhyā saṁrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā । aśītibhis truṭair hīnaṁ taṁ muhūrtaṁ pracakṣate ॥

विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । शेषमन्यन्मनुष्याणां कामचारमिह स्मृतम् ॥

vihitaṁ kāmacārāṇāṁ yakṣagandharvarakṣasām । śeṣam anyan manuṣyāṇāṁ kāmacāram iha smr̥tam ॥

लोभात्प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान् । उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान् ॥

lobhāt pracāraṁ caratas tāsu velāsu vai narān । upakrāntā nigr̥hṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān ॥

ततो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः । गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीनपि ॥

tato rātrau prāpnuvato jalaṁ brahmavido janāḥ । garhayanti narān sarvān balasthān nr̥patīn api ॥

आरात्तिष्ठत मा मह्यं समीपमुपसर्पत । कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम् ॥

ārāt tiṣṭhata mā mahyaṁ samīpam upasarpata । kasmān māṁ nābhijānīta prāptaṁ bhāgīrathījalam ॥

अङ्गारपर्णं गन्धर्वं वित्त मां स्वबलाश्रयम् । अहं हि मानी चेर्ष्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा ॥

aṅgāraparṇaṁ gandharvaṁ vitta māṁ svabalāśrayam । ahaṁ hi mānī cerṣyuś ca kuberasya priyaḥ sakhā ॥

अङ्गारपर्णमिति च ख्यातं वनमिदं मम । अनु गङ्गां च वाकां च चित्रं यत्र वसाम्यहम् ॥

aṅgāraparṇam iti ca khyātaṁ vanam idaṁ mama । anu gaṅgāṁ ca vākāṁ ca citraṁ yatra vasāmy aham ॥

न कुणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः । इदं समुपसर्पन्ति तत्किं समुपसर्पथ ॥

na kuṇapāḥ śr̥ṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ । idaṁ samupasarpanti tat kiṁ samupasarpatha ॥

अर्जुन उवाच । समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते । रात्रावहनि संधौ च कस्य कॢप्तः परिग्रहः ॥

arjuna uvāca । samudre himavatpārśve nadyām asyāṁ ca durmate । rātrāv ahani saṁdhau ca kasya kl̥ptaḥ parigrahaḥ ॥

वयं च शक्तिसंपन्ना अकाले त्वामधृष्णुमः । अशक्ता हि क्षणे क्रूरे युष्मानर्चन्ति मानवाः ॥

vayaṁ ca śaktisaṁpannā akāle tvām adhr̥ṣṇumaḥ । aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmān arcanti mānavāḥ ॥

पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता । गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा प्रतिपद्यते ॥

purā himavataś caiṣā hemaśr̥ṅgād viniḥsr̥tā । gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate ॥

इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुनः । देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम् ॥

iyaṁ bhūtvā caikavaprā śucir ākāśagā punaḥ । deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām ॥

तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः । गङ्गा भवति गन्धर्व यथा द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥

tathā pitr̥̄n vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ । gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano ’bravīt ॥

असंबाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा । कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः ॥

asaṁbādhā devanadī svargasaṁpādanī śubhā । katham icchasi tāṁ roddhuṁ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

अनिवार्यमसंबाधं तव वाचा कथं वयम् । न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम् ॥

anivāryam asaṁbādhaṁ tava vācā kathaṁ vayam । na spr̥śema yathākāmaṁ puṇyaṁ bhāgīrathījalam ॥

वैशंपायन उवाच । अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनम्य कार्मुकम् । मुमोच सायकान्दीप्तानहीनाशीविषानिव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । aṅgāraparṇas tac chrutvā kruddha ānamya kārmukam । mumoca sāyakān dīptān ahīn āśīviṣān iva ॥

उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तमम् । व्यपोवाह शरांस्तस्य सर्वानेव धनंजयः ॥

ulmukaṁ bhrāmayaṁs tūrṇaṁ pāṇḍavaś carma cottamam । vyapovāha śarāṁs tasya sarvān eva dhanaṁjayaḥ ॥

अर्जुन उवाच । बिभीषिकैषा गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते । अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तैषा फेनवत्प्रविलीयते ॥

arjuna uvāca । bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate । astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavat pravilīyate ॥

मानुषानति गन्धर्वान्सर्वान्गन्धर्व लक्षये । तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया ॥

mānuṣān ati gandharvān sarvān gandharva lakṣaye । tasmād astreṇa divyena yotsye ’haṁ na tu māyayā ॥

पुरास्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः । भरद्वाजस्य गन्धर्व गुरुपुत्रः शतक्रतोः ॥

purāstram idam āgneyaṁ prādāt kila br̥haspatiḥ । bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ ॥

भरद्वाजादग्निवेश्यो अग्निवेश्याद्गुरुर्मम । स त्विदं मह्यमददाद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः ॥

bharadvājād agniveśyo agniveśyād gurur mama । sa tv idaṁ mahyam adadād droṇo brāhmaṇasattamaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह । प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha । pradīptam astram āgneyaṁ dadāhāsya rathaṁ tu tat ॥

विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्वं महाबलम् । अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाङ्मुखम् ॥

virathaṁ viplutaṁ taṁ tu sa gandharvaṁ mahābalam । astratejaḥpramūḍhaṁ ca prapatantam avāṅmukham ॥

शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजयः । भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सोऽस्त्रपातादचेतसम् ॥

śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṁjayaḥ । bhrātr̥̄n prati cakarṣātha so ’strapātād acetasam ॥

युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी । नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती ॥

yudhiṣṭhiraṁ tasya bhāryā prapede śaraṇārthinī । nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇam abhīpsatī ॥

गन्धर्व्युवाच । त्राहि त्वं मां महाराज पतिं चेमं विमुञ्च मे । गन्धर्वीं शरणं प्राप्तां नाम्ना कुम्बीनसीं प्रभो ॥

gandharvy uvāca । trāhi tvaṁ māṁ mahārāja patiṁ cemaṁ vimuñca me । gandharvīṁ śaraṇaṁ prāptāṁ nāmnā kumbīnasīṁ prabho ॥

युधिष्ठिर उवाच । युद्धे जितं यशोहीनं स्त्रीनाथमपराक्रमम् । को नु हन्याद्रिपुं त्वादृङ्मुञ्चेमं रिपुसूदन ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yuddhe jitaṁ yaśohīnaṁ strīnātham aparākramam । ko nu hanyād ripuṁ tvādr̥ṅ muñcemaṁ ripusūdana ॥

अर्जुन उवाच । अङ्गेमं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुचः । प्रदिशत्यभयं तेऽद्य कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

arjuna uvāca । aṅgemaṁ pratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ । pradiśaty abhayaṁ te ’dya kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

गन्धर्व उवाच । जितोऽहं पूर्वकं नाम मुञ्चाम्यङ्गारपर्णताम् । न च श्लाघे बलेनाद्य न नाम्ना जनसंसदि ॥

gandharva uvāca । jito ’haṁ pūrvakaṁ nāma muñcāmy aṅgāraparṇatām । na ca ślāghe balenādya na nāmnā janasaṁsadi ॥

साध्विमं लब्धवाँल्लाभं योऽहं दिव्यास्त्रधारिणम् । गान्धर्व्या मायया योद्धुमिच्छामि वयसा वरम् ॥

sādhv imaṁ labdhavām̐l lābhaṁ yo ’haṁ divyāstradhāriṇam । gāndharvyā māyayā yoddhum icchāmi vayasā varam ॥

अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धो मे रथ उत्तमः । सोऽहं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवम् ॥

astrāgninā vicitro ’yaṁ dagdho me ratha uttamaḥ । so ’haṁ citraratho bhūtvā nāmnā dagdharatho ’bhavam ॥

संभृता चैव विद्येयं तपसेह पुरा मया । निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाया महात्मने ॥

saṁbhr̥tā caiva vidyeyaṁ tapaseha purā mayā । nivedayiṣye tām adya prāṇadāyā mahātmane ॥

संस्तम्भितं हि तरसा जितं शरणमागतम् । योऽरिं संयोजयेत्प्राणैः कल्याणं किं न सोऽर्हति ॥

saṁstambhitaṁ hi tarasā jitaṁ śaraṇam āgatam । yo ’riṁ saṁyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṁ kiṁ na so ’rhati ॥

चक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनुः । ददौ स विश्वावसवे मह्यं विश्वावसुर्ददौ ॥

cakṣuṣī nāma vidyeyaṁ yāṁ somāya dadau manuḥ । dadau sa viśvāvasave mahyaṁ viśvāvasur dadau ॥

सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति । आगमोऽस्या मया प्रोक्तो वीर्यं प्रतिनिबोध मे ॥

seyaṁ kāpuruṣaṁ prāptā gurudattā praṇaśyati । āgamo ’syā mayā prokto vīryaṁ pratinibodha me ॥

यच्चक्षुषा द्रष्टुमिच्छेत्त्रिषु लोकेषु किंचन । तत्पश्येद्यादृशं चेच्छेत्तादृषं द्रष्टुमर्हति ॥

yac cakṣuṣā draṣṭum icchet triṣu lokeṣu kiṁ cana । tat paśyed yādr̥śaṁ cecchet tādr̥ṣaṁ draṣṭum arhati ॥

समानपद्ये षण्मासान्स्थितो विद्यां लभेदिमाम् । अनुनेष्याम्यहं विद्यां स्वयं तुभ्यं व्रते कृते ॥

samānapadye ṣaṇmāsān sthito vidyāṁ labhed imām । anuneṣyāmy ahaṁ vidyāṁ svayaṁ tubhyaṁ vrate kr̥te ॥

विद्यया ह्यनया राजन्वयं नृभ्यो विशेषिताः । अविशिष्टाश्च देवानामनुभावप्रवर्तिताः ॥

vidyayā hy anayā rājan vayaṁ nr̥bhyo viśeṣitāḥ । aviśiṣṭāś ca devānām anubhāvapravartitāḥ ॥

गन्धर्वजानामश्वानामहं पुरुषसत्तम । भ्रातृभ्यस्तव पञ्चभ्यः पृथग्दाता शतं शतम् ॥

gandharvajānām aśvānām ahaṁ puruṣasattama । bhrātr̥bhyas tava pañcabhyaḥ pr̥thag dātā śataṁ śatam ॥

देवगन्धर्ववाहास्ते दिव्यगन्धा मनोगमाः । क्षीणाः क्षीणा भवन्त्येते न हीयन्ते च रंहसः ॥

devagandharvavāhās te divyagandhā manogamāḥ । kṣīṇāḥ kṣīṇā bhavanty ete na hīyante ca raṁhasaḥ ॥

पुरा कृतं महेन्द्रस्य वज्रं वृत्रनिबर्हणे । दशधा शतधा चैव तच्छीर्णं वृत्रमूर्धनि ॥

purā kr̥taṁ mahendrasya vajraṁ vr̥tranibarhaṇe । daśadhā śatadhā caiva tac chīrṇaṁ vr̥tramūrdhani ॥

ततो भागीकृतो देवैर्वज्रभाग उपास्यते । लोके यत्साधनं किंचित्सा वै वज्रतनुः स्मृता ॥

tato bhāgīkr̥to devair vajrabhāga upāsyate । loke yat sādhanaṁ kiṁ cit sā vai vajratanuḥ smr̥tā ॥

वज्रपाणिर्ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रं वज्ररथं स्मृतम् । वैश्या वै दानवज्राश्च कर्मवज्रा यवीयसः ॥

vajrapāṇir brāhmaṇaḥ syāt kṣatraṁ vajrarathaṁ smr̥tam । vaiśyā vai dānavajrāś ca karmavajrā yavīyasaḥ ॥

वज्रं क्षत्रस्य वाजिनो अवध्या वाजिनः स्मृताः । रथाङ्गं वडवा सूते सूताश्चाश्वेषु ये मताः ॥

vajraṁ kṣatrasya vājino avadhyā vājinaḥ smr̥tāḥ । rathāṅgaṁ vaḍavā sūte sūtāś cāśveṣu ye matāḥ ॥

कामवर्णाः कामजवाः कामतः समुपस्थिताः । इमे गन्धर्वजाः कामं पूरयिष्यन्ति ते हयाः ॥

kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ । ime gandharvajāḥ kāmaṁ pūrayiṣyanti te hayāḥ ॥

अर्जुन उवाच । यदि प्रीतेन वा दत्तं संशये जीवितस्य वा । विद्या वित्तं श्रुतं वापि न तद्गन्धर्व कामये ॥

arjuna uvāca । yadi prītena vā dattaṁ saṁśaye jīvitasya vā । vidyā vittaṁ śrutaṁ vāpi na tad gandharva kāmaye ॥

गन्धर्व उवाच । संयोगो वै प्रीतिकरः संसत्सु प्रतिदृश्यते । जीवितस्य प्रदानेन प्रीतो विद्यां ददामि ते ॥

gandharva uvāca । saṁyogo vai prītikaraḥ saṁsatsu pratidr̥śyate । jīvitasya pradānena prīto vidyāṁ dadāmi te ॥

त्वत्तो ह्यहं ग्रहीष्यामि अस्त्रमाग्नेयमुत्तमम् । तथैव सख्यं बीभत्सो चिराय भरतर्षभ ॥

tvatto hy ahaṁ grahīṣyāmi astram āgneyam uttamam । tathaiva sakhyaṁ bībhatso cirāya bharatarṣabha ॥

अर्जुन उवाच । त्वत्तोऽस्त्रेण वृणोम्यश्वान्संयोगः शाश्वतोऽस्तु नौ । सखे तद्ब्रूहि गन्धर्व युष्मभ्यो यद्भयं त्यजेत् ॥

arjuna uvāca । tvatto ’streṇa vr̥ṇomy aśvān saṁyogaḥ śāśvato ’stu nau । sakhe tad brūhi gandharva yuṣmabhyo yad bhayaṁ tyajet ॥