Adhyāya 142

वैशंपायन उवाच । प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम् । विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prabuddhās te hiḍimbāyā rūpaṁ dr̥ṣṭvātimānuṣam । vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pr̥thayā saha ॥

ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा । उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनैः ॥

tataḥ kuntī samīkṣyaināṁ vismitā rūpasaṁpadā । uvāca madhuraṁ vākyaṁ sāntvapūrvam idaṁ śanaiḥ ॥

कस्य त्वं सुरगर्भाभे का चासि वरवर्णिनि । केन कार्येण सुश्रोणि कुतश्चागमनं तव ॥

kasya tvaṁ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini । kena kāryeṇa suśroṇi kutaś cāgamanaṁ tava ॥

यदि वास्य वनस्यासि देवता यदि वाप्सराः । आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि ॥

yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ । ācakṣva mama tat sarvaṁ kimarthaṁ ceha tiṣṭhasi ॥

हिडिम्बोवाच । यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत् । निवासो राक्षसस्यैतद्धिडिम्बस्य ममैव च ॥

hiḍimbovāca । yad etat paśyasi vanaṁ nīlameghanibhaṁ mahat । nivāso rākṣasasyaitad dhiḍimbasya mamaiva ca ॥

तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भामिनि । भ्रात्रा संप्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता ॥

tasya māṁ rākṣasendrasya bhaginīṁ viddhi bhāmini । bhrātrā saṁpreṣitām ārye tvāṁ saputrāṁ jighāṁsatā ॥

क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता इह । अद्राक्षं हेमवर्णाभं तव पुत्रं महौजसम् ॥

krūrabuddher ahaṁ tasya vacanād āgatā iha । adrākṣaṁ hemavarṇābhaṁ tava putraṁ mahaujasam ॥

ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे । चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा ॥

tato ’haṁ sarvabhūtānāṁ bhāve vicaratā śubhe । coditā tava putrasya manmathena vaśānugā ॥

ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः । अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया ॥

tato vr̥to mayā bhartā tava putro mahābalaḥ । apanetuṁ ca yatito na caiva śakito mayā ॥

चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः । स्वयमेवागतो हन्तुमिमान्सर्वांस्तवात्मजान् ॥

cirāyamāṇāṁ māṁ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ । svayam evāgato hantum imān sarvāṁs tavātmajān ॥

स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता । बलादितो विनिष्पिष्य व्यपकृष्टो महात्मना ॥

sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā । balād ito viniṣpiṣya vyapakr̥ṣṭo mahātmanā ॥

विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् । पश्यध्वं युधि विक्रान्तावेतौ तौ नरराक्षसौ ॥

vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam । paśyadhvaṁ yudhi vikrāntāv etau tau nararākṣasau ॥

वैशंपायन उवाच । तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः । अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasyāḥ śrutvaiva vacanam utpapāta yudhiṣṭhiraḥ । arjuno nakulaś caiva sahadevaś ca vīryavān ॥

तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् । काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव रणोत्कटौ ॥

tau te dadr̥śur āsaktau vikarṣantau parasparam । kāṅkṣamāṇau jayaṁ caiva siṁhāv iva raṇotkaṭau ॥

तावन्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ परस्परम् । दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः ॥

tāv anyonyaṁ samāśliṣya vikarṣantau parasparam । dāvāgnidhūmasadr̥śaṁ cakratuḥ pārthivaṁ rajaḥ ॥

वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसंनिभौ । विभ्राजेतां यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ ॥

vasudhāreṇusaṁvītau vasudhādharasaṁnibhau । vibhrājetāṁ yathā śailau nīhāreṇābhisaṁvr̥tau ॥

राक्षसेन तथा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य तु । उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्शनकैरिव ॥

rākṣasena tathā bhīmaṁ kliśyamānaṁ nirīkṣya tu । uvācedaṁ vacaḥ pārthaḥ prahasañ śanakair iva ॥

भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । समेतं भीमरूपेण प्रसुप्ताः श्रमकर्शिताः ॥

bhīma mā bhair mahābāho na tvāṁ budhyāmahe vayam । sametaṁ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ ॥

साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ योधयिष्यामि राक्षसम् । नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः ॥

sāhāyye ’smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam । nakulaḥ sahadevaś ca mātaraṁ gopayiṣyataḥ ॥

भीम उवाच । उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया । न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरमागतः ॥

bhīma uvāca । udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṁbhramas tvayā । na jātv ayaṁ punar jīven madbāhvantaram āgataḥ ॥

अर्जुन उवाच । किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा । गन्तव्यं न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिंदम ॥

arjuna uvāca । kim anena ciraṁ bhīma jīvatā pāparakṣasā । gantavyaṁ na ciraṁ sthātum iha śakyam ariṁdama ॥

पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते । रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्ति च ॥

purā saṁrajyate prācī purā saṁdhyā pravartate । raudre muhūrte rakṣāṁsi prabalāni bhavanti ca ॥

त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम् । पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय ॥

tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam । purā vikurute māyāṁ bhujayoḥ sāram arpaya ॥

वैशंपायन उवाच । अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो भीमस्य रक्षसः । उत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं गुणशताधिकम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । arjunenaivam uktas tu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ । utkṣipyābhrāmayad dehaṁ tūrṇaṁ guṇaśatādhikam ॥

भीम उवाच । वृथामांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः । वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥

bhīma uvāca । vr̥thāmāṁsair vr̥thā puṣṭo vr̥thā vr̥ddho vr̥thāmatiḥ । vr̥thāmaraṇam arhas tvaṁ vr̥thādya na bhaviṣyasi ॥

अर्जुन उवाच । अथ वा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि । करोमि तव साहाय्यं शीघ्रमेव निहन्यताम् ॥

arjuna uvāca । atha vā manyase bhāraṁ tvam imaṁ rākṣasaṁ yudhi । karomi tava sāhāyyaṁ śīghram eva nihanyatām ॥

अथ वाप्यहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर । कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम ॥

atha vāpy aham evainaṁ haniṣyāmi vr̥kodara । kr̥takarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvad upārama ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः । निष्पिष्यैनं बलाद्भूमौ पशुमारममारयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā bhīmaseno ’tyamarṣaṇaḥ । niṣpiṣyainaṁ balād bhūmau paśumāram amārayat ॥

स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् । पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्र इव दुन्दुभिः ॥

sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṁ svanam । pūrayaṁs tad vanaṁ sarvaṁ jalārdra iva dundubhiḥ ॥

भुजाभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः । मध्ये भङ्क्त्वा स बलवान्हर्षयामास पाण्डवान् ॥

bhujābhyāṁ yoktrayitvā taṁ balavān pāṇḍunandanaḥ । madhye bhaṅktvā sa balavān harṣayām āsa pāṇḍavān ॥

हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः । अपूजयन्नरव्याघ्रं भीमसेनमरिंदमम् ॥

hiḍimbaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā saṁhr̥ṣṭās te tarasvinaḥ । apūjayan naravyāghraṁ bhīmasenam ariṁdamam ॥

अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् । पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम् ॥

abhipūjya mahātmānaṁ bhīmaṁ bhīmaparākramam । punar evārjuno vākyam uvācedaṁ vr̥kodaram ॥

नदूरे नगरं मन्ये वनादस्मादहं प्रभो । शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः ॥

nadūre nagaraṁ manye vanād asmād ahaṁ prabho । śīghraṁ gacchāma bhadraṁ te na no vidyāt suyodhanaḥ ॥

ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा परंतपाः । प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी ॥

tataḥ sarve tathety uktvā saha mātrā paraṁtapāḥ । prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī ॥