Adhyāya 143

भीम उवाच । स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् । हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वं वै भ्रातृनिषेवितम् ॥

bhīma uvāca । smaranti vairaṁ rakṣāṁsi māyām āśritya mohinīm । hiḍimbe vraja panthānaṁ tvaṁ vai bhrātr̥niṣevitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः । शरीरगुप्त्याभ्यधिकं धर्मं गोपय पाण्डव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kruddho ’pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṁ vadhīḥ । śarīraguptyābhyadhikaṁ dharmaṁ gopaya pāṇḍava ॥

वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् । रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥

vadhābhiprāyam āyāntam avadhīs tvaṁ mahābalam । rakṣasas tasya bhaginī kiṁ naḥ kruddhā kariṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः । युधिष्ठिरं च कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hiḍimbā tu tataḥ kuntīm abhivādya kr̥tāñjaliḥ । yudhiṣṭhiraṁ ca kaunteyam idaṁ vacanam abravīt ॥

आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् । तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृतं शुभे ॥

ārye jānāsi yad duḥkham iha strīṇām anaṅgajam । tad idaṁ mām anuprāptaṁ bhīmasenakr̥taṁ śubhe ॥

सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया । सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखाय वै ॥

soḍhaṁ tat paramaṁ duḥkhaṁ mayā kālapratīkṣayā । so ’yam abhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhāya vai ॥

मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा । वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे ॥

mayā hy utsr̥jya suhr̥daḥ svadharmaṁ svajanaṁ tathā । vr̥to ’yaṁ puruṣavyāghras tava putraḥ patiḥ śubhe ॥

वरेणापि तथानेन त्वया चापि यशस्विनि । तथा ब्रुवन्ती हि तदा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति ॥

vareṇāpi tathānena tvayā cāpi yaśasvini । tathā bruvantī hi tadā pratyākhyātā kriyāṁ prati ॥

त्वं मां मूढेति वा मत्वा भक्ता वानुगतेति वा । भर्त्रानेन महाभागे संयोजय सुतेन ते ॥

tvaṁ māṁ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā । bhartrānena mahābhāge saṁyojaya sutena te ॥

तमुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् । पुनश्चैवागमिष्यामि विश्रम्भं कुरु मे शुभे ॥

tam upādāya gaccheyaṁ yatheṣṭaṁ devarūpiṇam । punaś caivāgamiṣyāmi viśrambhaṁ kuru me śubhe ॥

अहं हि मनसा ध्याता सर्वान्नेष्यामि वः सदा । वृजिने तारयिष्यामि दुर्गेषु च नरर्षभान् ॥

ahaṁ hi manasā dhyātā sarvān neṣyāmi vaḥ sadā । vr̥jine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhān ॥

पृष्ठेन वो वहिष्यामि शीघ्रां गतिमभीप्सतः । यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् ॥

pr̥ṣṭhena vo vahiṣyāmi śīghrāṁ gatim abhīpsataḥ । yūyaṁ prasādaṁ kuruta bhīmaseno bhajeta mām ॥

आपदस्तरणे प्राणान्धारयेद्येन येन हि । सर्वमादृत्य कर्तव्यं तद्धर्ममनुवर्तता ॥

āpadas taraṇe prāṇān dhārayed yena yena hi । sarvam ādr̥tya kartavyaṁ tad dharmam anuvartatā ॥

आपत्सु यो धारयति धर्मं धर्मविदुत्तमः । व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते ॥

āpatsu yo dhārayati dharmaṁ dharmavid uttamaḥ । vyasanaṁ hy eva dharmasya dharmiṇām āpad ucyate ॥

पुण्यं प्राणान्धारयति पुण्यं प्राणदमुच्यते । येन येनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते ॥

puṇyaṁ prāṇān dhārayati puṇyaṁ prāṇadam ucyate । yena yenācared dharmaṁ tasmin garhā na vidyate ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवमेतद्यथात्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः । स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam etad yathāttha tvaṁ hiḍimbe nātra saṁśayaḥ । sthātavyaṁ tu tvayā dharme yathā brūyāṁ sumadhyame ॥

स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् । भीमसेनं भजेथास्त्वं प्रागस्तगमनाद्रवेः ॥

snātaṁ kr̥tāhnikaṁ bhadre kr̥takautukamaṅgalam । bhīmasenaṁ bhajethās tvaṁ prāg astagamanād raveḥ ॥

अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा । अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि ॥

ahaḥsu viharānena yathākāmaṁ manojavā । ayaṁ tv ānayitavyas te bhīmasenaḥ sadā niśi ॥

वैशंपायन उवाच । तथेति तत्प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा । भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatheti tat pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā । bhīmasenam upādāya ūrdhvam ācakrame tataḥ ॥

शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च । मृगपक्षिविघुष्टेषु रमणीयेषु सर्वदा ॥

śailaśr̥ṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca । mr̥gapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā ॥

कृत्वा च परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता । संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् ॥

kr̥tvā ca paramaṁ rūpaṁ sarvābharaṇabhūṣitā । saṁjalpantī sumadhuraṁ ramayām āsa pāṇḍavam ॥

तथैव वनदुर्गेषु पुष्पितद्रुमसानुषु । सरःसु रमणीयेषु पद्मोत्पलयुतेषु च ॥

tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu । saraḥsu ramaṇīyeṣu padmotpalayuteṣu ca ॥

नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतासु च । सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च ॥

nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikatāsu ca । sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca ॥

सगरस्य प्रदेशेषु मणिहेमचितेषु च । पत्तनेषु च रम्येषु महाशालवनेषु च ॥

sagarasya pradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca । pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca ॥

देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु । गुह्यकानां निवासेषु तापसायतनेषु च ॥

devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu । guhyakānāṁ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca ॥

सर्वर्तुफलपुष्पेषु मानसेषु सरःसु च । बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् ॥

sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca । bibhratī paramaṁ rūpaṁ ramayām āsa pāṇḍavam ॥

रमयन्ती तथा भीमं तत्र तत्र मनोजवा । प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान्महाबलम् ॥

ramayantī tathā bhīmaṁ tatra tatra manojavā । prajajñe rākṣasī putraṁ bhīmasenān mahābalam ॥

विरूपाक्षं महावक्त्रं शङ्कुकर्णं विभीषणम् । भीमरूपं सुताम्रोष्ठं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाबलम् ॥

virūpākṣaṁ mahāvaktraṁ śaṅkukarṇaṁ vibhīṣaṇam । bhīmarūpaṁ sutāmroṣṭhaṁ tīkṣṇadaṁṣṭraṁ mahābalam ॥

महेष्वासं महावीर्यं महासत्त्वं महाभुजम् । महाजवं महाकायं महामायमरिंदमम् ॥

maheṣvāsaṁ mahāvīryaṁ mahāsattvaṁ mahābhujam । mahājavaṁ mahākāyaṁ mahāmāyam ariṁdamam ॥

अमानुषं मानुषजं भीमवेगं महाबलम् । यः पिशाचानतीवान्यान्बभूवाति स मानुषान् ॥

amānuṣaṁ mānuṣajaṁ bhīmavegaṁ mahābalam । yaḥ piśācān atīvānyān babhūvāti sa mānuṣān ॥

बालोऽपि यौवनं प्राप्तो मानुषेषु विशां पते । सर्वास्त्रेषु परं वीरः प्रकर्षमगमद्बली ॥

bālo ’pi yauvanaṁ prāpto mānuṣeṣu viśāṁ pate । sarvāstreṣu paraṁ vīraḥ prakarṣam agamad balī ॥

सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च । कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिणः ॥

sadyo hi garbhaṁ rākṣasyo labhante prasavanti ca । kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpiṇaḥ ॥

प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा । मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः ॥

praṇamya vikacaḥ pādāv agr̥hṇāt sa pitus tadā । mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ ॥

घटभासोत्कच इति मातरं सोऽभ्यभाषत । अभवत्तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह ॥

ghaṭabhāsotkaca iti mātaraṁ so ’bhyabhāṣata । abhavat tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha ॥

अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः । तेषां च दयितो नित्यमात्मभूतो बभूव सः ॥

anuraktaś ca tān āsīt pāṇḍavān sa ghaṭotkacaḥ । teṣāṁ ca dayito nityam ātmabhūto babhūva saḥ ॥

संवाससमयो जीर्ण इत्यभाषत तं ततः । हिडिम्बा समयं कृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत ॥

saṁvāsasamayo jīrṇa ity abhāṣata taṁ tataḥ । hiḍimbā samayaṁ kr̥tvā svāṁ gatiṁ pratyapadyata ॥

कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄनिति घटोत्कचः । आमन्त्र्य राक्षसश्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम् ॥

kr̥tyakāla upasthāsye pitr̥̄n iti ghaṭotkacaḥ । āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṁ diśam ॥

स हि सृष्टो मघवता शक्तिहेतोर्महात्मना । कर्णस्याप्रतिवीर्यस्य विनाशाय महात्मनः ॥

sa hi sr̥ṣṭo maghavatā śaktihetor mahātmanā । karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ ॥