Adhyāya 126

वैशंपायन उवाच । दत्तेऽवकाशे पुरुषैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनैः । विवेश रङ्गं विस्तीर्णं कर्णः परपुरंजयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । datte ’vakāśe puruṣair vismayotphullalocanaiḥ । viveśa raṅgaṁ vistīrṇaṁ karṇaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः । सधनुर्बद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः ॥

sahajaṁ kavacaṁ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ । sadhanur baddhanistriṁśaḥ pādacārīva parvataḥ ॥

कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः । तीक्ष्णांशोर्भास्करस्यांशः कर्णोऽरिगणसूदनः ॥

kanyāgarbhaḥ pr̥thuyaśāḥ pr̥thāyāḥ pr̥thulocanaḥ । tīkṣṇāṁśor bhāskarasyāṁśaḥ karṇo ’rigaṇasūdanaḥ ॥

सिंहर्षभगजेन्द्राणां तुल्यवीर्यपराक्रमः । दीप्तिकान्तिद्युतिगुणैः सूर्येन्दुज्वलनोपमः ॥

siṁharṣabhagajendrāṇāṁ tulyavīryaparākramaḥ । dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ ॥

प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा । असंख्येयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः ॥

prāṁśuḥ kanakatālābhaḥ siṁhasaṁhanano yuvā । asaṁkhyeyaguṇaḥ śrīmān bhāskarasyātmasaṁbhavaḥ ॥

स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम् । प्रणामं द्रोणकृपयोर्नात्यादृतमिवाकरोत् ॥

sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam । praṇāmaṁ droṇakr̥payor nātyādr̥tam ivākarot ॥

स सामाजजनः सर्वो निश्चलः स्थिरलोचनः । कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत् ॥

sa sāmājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ । ko ’yam ity āgatakṣobhaḥ kautūhalaparo ’bhavat ॥

सोऽब्रवीन्मेघधीरेण स्वरेण वदतां वरः । भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम् ॥

so ’bravīn meghadhīreṇa svareṇa vadatāṁ varaḥ । bhrātā bhrātaram ajñātaṁ sāvitraḥ pākaśāsanim ॥

पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेषवदहं ततः । करिष्ये पश्यतां नॄणां मात्मना विस्मयं गमः ॥

pārtha yat te kr̥taṁ karma viśeṣavad ahaṁ tataḥ । kariṣye paśyatāṁ nr̥̄ṇāṁ mātmanā vismayaṁ gamaḥ ॥

असमाप्ते ततस्तस्य वचने वदतां वर । यन्त्रोत्क्षिप्त इव क्षिप्रमुत्तस्थौ सर्वतो जनः ॥

asamāpte tatas tasya vacane vadatāṁ vara । yantrotkṣipta iva kṣipram uttasthau sarvato janaḥ ॥

प्रीतिश्च पुरुषव्याघ्र दुर्योधनमथास्पृशत् । ह्रीश्च क्रोधश्च बीभत्सुं क्षणेनान्वविशच्च ह ॥

prītiś ca puruṣavyāghra duryodhanam athāspr̥śat । hrīś ca krodhaś ca bībhatsuṁ kṣaṇenānvaviśac ca ha ॥

ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरणः सदा । यत्कृतं तत्र पार्थेन तच्चकार महाबलः ॥

tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā । yat kr̥taṁ tatra pārthena tac cakāra mahābalaḥ ॥

अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत । कर्णं परिष्वज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत् ॥

atha duryodhanas tatra bhrātr̥bhiḥ saha bhārata । karṇaṁ pariṣvajya mudā tato vacanam abravīt ॥

स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद । अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥

svāgataṁ te mahābāho diṣṭyā prāpto ’si mānada । ahaṁ ca kururājyaṁ ca yatheṣṭam upabhujyatām ॥

कर्ण उवाच । कृतं सर्वेण मेऽन्येन सखित्वं च त्वया वृणे । द्वन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छामि भारत ॥

karṇa uvāca । kr̥taṁ sarveṇa me ’nyena sakhitvaṁ ca tvayā vr̥ṇe । dvandvayuddhaṁ ca pārthena kartum icchāmi bhārata ॥

दुर्योधन उवाच । भुङ्क्ष्व भोगान्मया सार्धं बन्धूनां प्रियकृद्भव । दुर्हृदां कुरु सर्वेषां मूर्ध्नि पादमरिंदम ॥

duryodhana uvāca । bhuṅkṣva bhogān mayā sārdhaṁ bandhūnāṁ priyakr̥d bhava । durhr̥dāṁ kuru sarveṣāṁ mūrdhni pādam ariṁdama ॥

वैशंपायन उवाच । ततः क्षिप्तमिवात्मानं मत्वा पार्थोऽभ्यभाषत । कर्णं भ्रातृसमूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kṣiptam ivātmānaṁ matvā pārtho ’bhyabhāṣata । karṇaṁ bhrātr̥samūhasya madhye ’calam iva sthitam ॥

अनाहूतोपसृप्तानामनाहूतोपजल्पिनाम् । ये लोकास्तान्हतः कर्ण मया त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥

anāhūtopasr̥ptānām anāhūtopajalpinām । ye lokās tān hataḥ karṇa mayā tvaṁ pratipatsyase ॥

कर्ण उवाच । रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तव फल्गुन । वीर्यश्रेष्ठाश्च राजन्या बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥

karṇa uvāca । raṅgo ’yaṁ sarvasāmānyaḥ kim atra tava phalguna । vīryaśreṣṭhāś ca rājanyā balaṁ dharmo ’nuvartate ॥

किं क्षेपैर्दुर्बलाश्वासैः शरैः कथय भारत । गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः ॥

kiṁ kṣepair durbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata । guroḥ samakṣaṁ yāvat te harāmy adya śiraḥ śaraiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्थः परपुरंजयः । भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato droṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṁjayaḥ । bhrātr̥bhis tvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam ॥

ततो दुर्योधनेनापि सभ्रात्रा समरोद्यतः । परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥

tato duryodhanenāpi sabhrātrā samarodyataḥ । pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragr̥hya saśaraṁ dhanuḥ ॥

ततः सविद्युत्स्तनितैः सेन्द्रायुधपुरोजवैः । आवृतं गगनं मेघैर्बलाकापङ्क्तिहासिभिः ॥

tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurojavaiḥ । āvr̥taṁ gaganaṁ meghair balākāpaṅktihāsibhiḥ ॥

ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम् । भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्घनान् ॥

tataḥ snehād dharihayaṁ dr̥ṣṭvā raṅgāvalokinam । bhāskaro ’py anayan nāśaṁ samīpopagatān ghanān ॥

मेघच्छायोपगूढस्तु ततोऽदृश्यत पाण्डवः । सूर्यातपपरिक्षिप्तः कर्णोऽपि समदृश्यत ॥

meghacchāyopagūḍhas tu tato ’dr̥śyata pāṇḍavaḥ । sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo ’pi samadr̥śyata ॥

धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः । भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन् ॥

dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇas tasmin deśe vyavasthitāḥ । bhāradvājaḥ kr̥po bhīṣmo yataḥ pārthas tato ’bhavan ॥

द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत । कुन्तिभोजसुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह ॥

dvidhā raṅgaḥ samabhavat strīṇāṁ dvaidham ajāyata । kuntibhojasutā mohaṁ vijñātārthā jagāma ha ॥

तां तथा मोहसंपन्नां विदुरः सर्वधर्मवित् । कुन्तीमाश्वासयामास प्रोक्ष्याद्भिश्चन्दनोक्षितैः ॥

tāṁ tathā mohasaṁpannāṁ viduraḥ sarvadharmavit । kuntīm āśvāsayām āsa prokṣyādbhiś candanokṣitaiḥ ॥

ततः प्रत्यागतप्राणा तावुभावपि दंशितौ । पुत्रौ दृष्ट्वा सुसंतप्ता नान्वपद्यत किंचन ॥

tataḥ pratyāgataprāṇā tāv ubhāv api daṁśitau । putrau dr̥ṣṭvā susaṁtaptā nānvapadyata kiṁ cana ॥

तावुद्यतमहाचापौ कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् । द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित् ॥

tāv udyatamahācāpau kr̥paḥ śāradvato ’bravīt । dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit ॥

अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः । कौरवो भवता सार्धं द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति ॥

ayaṁ pr̥thāyās tanayaḥ kanīyān pāṇḍunandanaḥ । kauravo bhavatā sārdhaṁ dvandvayuddhaṁ kariṣyati ॥

त्वमप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम् । कथयस्व नरेन्द्राणां येषां त्वं कुलवर्धनः । ततो विदित्वा पार्थस्त्वां प्रतियोत्स्यति वा न वा ॥

tvam apy evaṁ mahābāho mātaraṁ pitaraṁ kulam । kathayasva narendrāṇāṁ yeṣāṁ tvaṁ kulavardhanaḥ । tato viditvā pārthas tvāṁ pratiyotsyati vā na vā ॥

एवमुक्तस्य कर्णस्य व्रीडावनतमाननम् । बभौ वर्षाम्बुभिः क्लिन्नं पद्ममागलितं यथा ॥

evam uktasya karṇasya vrīḍāvanatam ānanam । babhau varṣāmbubhiḥ klinnaṁ padmam āgalitaṁ yathā ॥

दुर्योधन उवाच । आचार्य त्रिविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये । तत्कुलीनश्च शूरश्च सेनां यश्च प्रकर्षति ॥

duryodhana uvāca । ācārya trividhā yonī rājñāṁ śāstraviniścaye । tatkulīnaś ca śūraś ca senāṁ yaś ca prakarṣati ॥

यद्ययं फल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धुमिच्छति । तस्मादेषोऽङ्गविषये मया राज्येऽभिषिच्यते ॥

yady ayaṁ phalguno yuddhe nārājñā yoddhum icchati । tasmād eṣo ’ṅgaviṣaye mayā rājye ’bhiṣicyate ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्तस्मिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैर्घटैः । काञ्चनैः काञ्चने पीठे मन्त्रविद्भिर्महारथः । अभिषिक्तोऽङ्गराज्ये स श्रिया युक्तो महाबलः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tasmin kṣaṇe karṇaḥ salājakusumair ghaṭaiḥ । kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhir mahārathaḥ । abhiṣikto ’ṅgarājye sa śriyā yukto mahābalaḥ ॥

सच्छत्रवालव्यजनो जयशब्दान्तरेण च । उवाच कौरवं राजा राजानं तं वृषस्तदा ॥

sacchatravālavyajano jayaśabdāntareṇa ca । uvāca kauravaṁ rājā rājānaṁ taṁ vr̥ṣas tadā ॥

अस्य राज्यप्रदानस्य सदृशं किं ददानि ते । प्रब्रूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यस्मि तथा नृप । अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्याह तं स सुयोधनः ॥

asya rājyapradānasya sadr̥śaṁ kiṁ dadāni te । prabrūhi rājaśārdūla kartā hy asmi tathā nr̥pa । atyantaṁ sakhyam icchāmīty āha taṁ sa suyodhanaḥ ॥

एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्यभाषत । हर्षाच्चोभौ समाश्लिष्य परां मुदमवापतुः ॥

evam uktas tataḥ karṇas tatheti pratyabhāṣata । harṣāc cobhau samāśliṣya parāṁ mudam avāpatuḥ ॥