Adhyāya 125

वैशंपायन उवाच । कुरुराजे च रङ्गस्थे भीमे च बलिनां वरे । पक्षपातकृतस्नेहः स द्विधेवाभवज्जनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṁ vare । pakṣapātakr̥tasnehaḥ sa dvidhevābhavaj janaḥ ॥

हा वीर कुरुराजेति हा भीमेति च नर्दताम् । पुरुषाणां सुविपुलाः प्रणादाः सहसोत्थिताः ॥

hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām । puruṣāṇāṁ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ ॥

ततः क्षुब्धार्णवनिभं रङ्गमालोक्य बुद्धिमान् । भारद्वाजः प्रियं पुत्रमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥

tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṁ raṅgam ālokya buddhimān । bhāradvājaḥ priyaṁ putram aśvatthāmānam abravīt ॥

वारयैतौ महावीर्यौ कृतयोग्यावुभावपि । मा भूद्रङ्गप्रकोपोऽयं भीमदुर्योधनोद्भवः ॥

vārayaitau mahāvīryau kr̥tayogyāv ubhāv api । mā bhūd raṅgaprakopo ’yaṁ bhīmaduryodhanodbhavaḥ ॥

ततस्तावुद्यतगदौ गुरुपुत्रेण वारितौ । युगान्तानिलसंक्षुब्धौ महावेगाविवार्णवौ ॥

tatas tāv udyatagadau guruputreṇa vāritau । yugāntānilasaṁkṣubdhau mahāvegāv ivārṇavau ॥

ततो रङ्गाङ्गणगतो द्रोणो वचनमब्रवीत् । निवार्य वादित्रगणं महामेघनिभस्वनम् ॥

tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanam abravīt । nivārya vāditragaṇaṁ mahāmeghanibhasvanam ॥

यो मे पुत्रात्प्रियतरः सर्वास्त्रविदुषां वरः । ऐन्द्रिरिन्द्रानुजसमः स पार्थो दृश्यतामिति ॥

yo me putrāt priyataraḥ sarvāstraviduṣāṁ varaḥ । aindrir indrānujasamaḥ sa pārtho dr̥śyatām iti ॥

आचार्यवचनेनाथ कृतस्वस्त्ययनो युवा । बद्धगोधाङ्गुलित्राणः पूर्णतूणः सकार्मुकः ॥

ācāryavacanenātha kr̥tasvastyayano yuvā । baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ ॥

काञ्चनं कवचं बिभ्रत्प्रत्यदृश्यत फल्गुनः । सार्कः सेन्द्रायुधतडित्ससंध्य इव तोयदः ॥

kāñcanaṁ kavacaṁ bibhrat pratyadr̥śyata phalgunaḥ । sārkaḥ sendrāyudhataḍit sasaṁdhya iva toyadaḥ ॥

ततः सर्वस्य रङ्गस्य समुत्पिञ्जोऽभवन्महान् । प्रावाद्यन्त च वाद्यानि सशङ्खानि समन्ततः ॥

tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo ’bhavan mahān । prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ ॥

एष कुन्तीसुतः श्रीमानेष पाण्डवमध्यमः । एष पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणामेष रक्षिता ॥

eṣa kuntīsutaḥ śrīmān eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ । eṣa putro mahendrasya kurūṇām eṣa rakṣitā ॥

एषोऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठ एष धर्मभृतां वरः । एष शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधिः परः ॥

eṣo ’straviduṣāṁ śreṣṭha eṣa dharmabhr̥tāṁ varaḥ । eṣa śīlavatāṁ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ ॥

इत्येवमतुला वाचः शृण्वन्त्याः प्रेक्षकेरिताः । कुन्त्याः प्रस्नवसंमिश्रैरस्रैः क्लिन्नमुरोऽभवत् ॥

ity evam atulā vācaḥ śr̥ṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ । kuntyāḥ prasnavasaṁmiśrair asraiḥ klinnam uro ’bhavat ॥

तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिरथाब्रवीत् । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानसः ॥

tena śabdena mahatā pūrṇaśrutir athābravīt । dhr̥tarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṁ hr̥ṣṭamānasaḥ ॥

क्षत्तः क्षुब्धार्णवनिभः किमेष सुमहास्वनः । सहसैवोत्थितो रङ्गे भिन्दन्निव नभस्तलम् ॥

kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kim eṣa sumahāsvanaḥ । sahasaivotthito raṅge bhindann iva nabhastalam ॥

विदुर उवाच । एष पार्थो महाराज फल्गुनः पाण्डुनन्दनः । अवतीर्णः सकवचस्तत्रैष सुमहास्वनः ॥

vidura uvāca । eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ । avatīrṇaḥ sakavacas tatraiṣa sumahāsvanaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि रक्षितोऽस्मि महामते । पृथारणिसमुद्भूतैस्त्रिभिः पाण्डववह्निभिः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dhanyo ’smy anugr̥hīto ’smi rakṣito ’smi mahāmate । pr̥thāraṇisamudbhūtais tribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्समुदिते रङ्गे कथंचित्पर्यवस्थिते । दर्शयामास बीभत्सुराचार्यादस्त्रलाघवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmin samudite raṅge kathaṁ cit paryavasthite । darśayām āsa bībhatsur ācāryād astralāghavam ॥

आग्नेयेनासृजद्वह्निं वारुणेनासृजत्पयः । वायव्येनासृजद्वायुं पार्जन्येनासृजद्घनान् ॥

āgneyenāsr̥jad vahniṁ vāruṇenāsr̥jat payaḥ । vāyavyenāsr̥jad vāyuṁ pārjanyenāsr̥jad ghanān ॥

भौमेन प्राविशद्भूमिं पार्वतेनासृजद्गिरीन् । अन्तर्धानेन चास्त्रेण पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥

bhaumena prāviśad bhūmiṁ pārvatenāsr̥jad girīn । antardhānena cāstreṇa punar antarhito ’bhavat ॥

क्षणात्प्रांशुः क्षणाद्ध्रस्वः क्षणाच्च रथधूर्गतः । क्षणेन रथमध्यस्थः क्षणेनावापतन्महीम् ॥

kṣaṇāt prāṁśuḥ kṣaṇād dhrasvaḥ kṣaṇāc ca rathadhūrgataḥ । kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatan mahīm ॥

सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरुं चापि गुरुप्रियः । सौष्ठवेनाभिसंयुक्तः सोऽविध्यद्विविधैः शरैः ॥

sukumāraṁ ca sūkṣmaṁ ca guruṁ cāpi gurupriyaḥ । sauṣṭhavenābhisaṁyuktaḥ so ’vidhyad vividhaiḥ śaraiḥ ॥

भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् । पञ्च बाणानसंसक्तान्स मुमोचैकबाणवत् ॥

bhramataś ca varāhasya lohasya pramukhe samam । pañca bāṇān asaṁsaktān sa mumocaikabāṇavat ॥

गव्ये विषाणकोशे च चले रज्ज्ववलम्बिते । निचखान महावीर्यः सायकानेकविंशतिम् ॥

gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite । nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakān ekaviṁśatim ॥

इत्येवमादि सुमहत्खड्गे धनुषि चाभवत् । गदायां शस्त्रकुशलो दर्शनानि व्यदर्शयत् ॥

ity evamādi sumahat khaḍge dhanuṣi cābhavat । gadāyāṁ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat ॥

ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन्कर्मणि भारत । मन्दीभूते समाजे च वादित्रस्य च निस्वने ॥

tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasmin karmaṇi bhārata । mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane ॥

द्वारदेशात्समुद्भूतो माहात्म्य बलसूचकः । वज्रनिष्पेषसदृशः शुश्रुवे भुजनिस्वनः ॥

dvāradeśāt samudbhūto māhātmya balasūcakaḥ । vajraniṣpeṣasadr̥śaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ ॥

दीर्यन्ते किं नु गिरयः किं स्विद्भूमिर्विदीर्यते । किं स्विदापूर्यते व्योम जलभारघनैर्घनैः ॥

dīryante kiṁ nu girayaḥ kiṁ svid bhūmir vidīryate । kiṁ svid āpūryate vyoma jalabhāraghanair ghanaiḥ ॥

रङ्गस्यैवं मतिरभूत्क्षणेन वसुधाधिप । द्वारं चाभिमुखाः सर्वे बभूवुः प्रेक्षकास्तदा ॥

raṅgasyaivaṁ matir abhūt kṣaṇena vasudhādhipa । dvāraṁ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakās tadā ॥

पञ्चभिर्भ्रातृभिः पार्थैर्द्रोणः परिवृतो बभौ । पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः ॥

pañcabhir bhrātr̥bhiḥ pārthair droṇaḥ parivr̥to babhau । pañcatāreṇa saṁyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ ॥

अश्वत्थाम्ना च सहितं भ्रातॄणां शतमूर्जितम् । दुर्योधनममित्रघ्नमुत्थितं पर्यवारयत् ॥

aśvatthāmnā ca sahitaṁ bhrātr̥̄ṇāṁ śatam ūrjitam । duryodhanam amitraghnam utthitaṁ paryavārayat ॥

स तैस्तदा भ्रातृभिरुद्यतायुधै;र्वृतो गदापाणिरवस्थितैः स्थितः । बभौ यथा दानवसंक्षये पुरा; पुरंदरो देवगणैः समावृतः ॥

sa tais tadā bhrātr̥bhir udyatāyudhair; vr̥to gadāpāṇir avasthitaiḥ sthitaḥ । babhau yathā dānavasaṁkṣaye purā; puraṁdaro devagaṇaiḥ samāvr̥taḥ ॥