Adhyāya 121

वैशंपायन उवाच । विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया । इष्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छदाचार्यान्वीर्यसंमतान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṁ vinayepsayā । iṣvastrajñān paryapr̥cchad ācāryān vīryasaṁmatān ॥

नाल्पधीर्नामहाभागस्तथानानास्त्रकोविदः । नादेवसत्त्वो विनयेत्कुरूनस्त्रे महाबलान् ॥

nālpadhīr nāmahābhāgas tathānānāstrakovidaḥ । nādevasattvo vinayet kurūn astre mahābalān ॥

महर्षिस्तु भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा । ददर्शाप्सरसं साक्षाद्घृताचीमाप्लुतामृषिः ॥

maharṣis tu bharadvājo havirdhāne caran purā । dadarśāpsarasaṁ sākṣād ghr̥tācīm āplutām r̥ṣiḥ ॥

तस्या वायुः समुद्धूतो वसनं व्यपकर्षत । ततोऽस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे ॥

tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṁ vyapakarṣata । tato ’sya retaś caskanda tad r̥ṣir droṇa ādadhe ॥

तस्मिन्समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः । अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥

tasmin samabhavad droṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ । adhyagīṣṭa sa vedāṁś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ ॥

अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान् । प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रं धर्मभृतां वरः ॥

agniveśyaṁ mahābhāgaṁ bharadvājaḥ pratāpavān । pratyapādayad āgneyam astraṁ dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

अग्निष्टुज्जातः स मुनिस्ततो भरतसत्तम । भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत् ॥

agniṣṭuj jātaḥ sa munis tato bharatasattama । bhāradvājaṁ tadāgneyaṁ mahāstraṁ pratyapādayat ॥

भरद्वाजसखा चासीत्पृषतो नाम पार्थिवः । तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः ॥

bharadvājasakhā cāsīt pr̥ṣato nāma pārthivaḥ । tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ ॥

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः । चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥

sa nityam āśramaṁ gatvā droṇena saha pārṣataḥ । cikrīḍādhyayanaṁ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ ॥

ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदोऽभवत् । पाञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वरः ॥

tato vyatīte pr̥ṣate sa rājā drupado ’bhavat । pāñcāleṣu mahābāhur uttareṣu nareśvaraḥ ॥

भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा । ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः । शारद्वतीं ततो द्रोणः कृपीं भार्यामविन्दत ॥

bharadvājo ’pi bhagavān āruroha divaṁ tadā । tataḥ pitr̥niyuktātmā putralobhān mahāyaśāḥ । śāradvatīṁ tato droṇaḥ kr̥pīṁ bhāryām avindata ॥

अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रता । अलभद्गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च ॥

agnihotre ca dharme ca dame ca satataṁ ratā । alabhad gautamī putram aśvatthāmānam eva ca ॥

स जातमात्रो व्यनदद्यथैवोच्चैःश्रवा हयः । तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत् ॥

sa jātamātro vyanadad yathaivoccaiḥśravā hayaḥ । tac chrutvāntarhitaṁ bhūtam antarikṣastham abravīt ॥

अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् । अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ॥

aśvasyevāsya yat sthāma nadataḥ pradiśo gatam । aśvatthāmaiva bālo ’yaṁ tasmān nāmnā bhaviṣyati ॥

सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततोऽभवत् । तत्रैव च वसन्धीमान्धनुर्वेदपरोऽभवत् ॥

sutena tena suprīto bhāradvājas tato ’bhavat । tatraiva ca vasan dhīmān dhanurvedaparo ’bhavat ॥

स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम् । ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन्दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥

sa śuśrāva mahātmānaṁ jāmadagnyaṁ paraṁtapam । brāhmaṇebhyas tadā rājan ditsantaṁ vasu sarvaśaḥ ॥

वनं तु प्रस्थितं रामं भारद्वाजस्तदाब्रवीत् । आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभम् ॥

vanaṁ tu prasthitaṁ rāmaṁ bhāradvājas tadābravīt । āgataṁ vittakāmaṁ māṁ viddhi droṇaṁ dvijarṣabham ॥

राम उवाच । हिरण्यं मम यच्चान्यद्वसु किंचन विद्यते । ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेव तपोधन ॥

rāma uvāca । hiraṇyaṁ mama yac cānyad vasu kiṁ cana vidyate । brāhmaṇebhyo mayā dattaṁ sarvam eva tapodhana ॥

तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना । कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी ॥

tathaiveyaṁ dharā devī sāgarāntā sapattanā । kaśyapāya mayā dattā kr̥tsnā nagaramālinī ॥

शरीरमात्रमेवाद्य मयेदमवशेषितम् । अस्त्राणि च महार्हाणि शस्त्राणि विविधानि च । वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत् ॥

śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam । astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca । vr̥ṇīṣva kiṁ prayacchāmi tubhyaṁ droṇa vadāśu tat ॥

द्रोण उवाच । अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव । सप्रयोगरहस्यानि दातुमर्हस्यशेषतः ॥

droṇa uvāca । astrāṇi me samagrāṇi sasaṁhārāṇi bhārgava । saprayogarahasyāni dātum arhasy aśeṣataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गवः । सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशेषतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathety uktvā tatas tasmai prādād astrāṇi bhārgavaḥ । sarahasyavrataṁ caiva dhanurvedam aśeṣataḥ ॥

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रो द्विजसत्तमः । प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति ॥

pratigr̥hya tu tat sarvaṁ kr̥tāstro dvijasattamaḥ । priyaṁ sakhāyaṁ suprīto jagāma drupadaṁ prati ॥