Adhyāya 120

जनमेजय उवाच । कृपस्यापि महाब्रह्मन्संभवं वक्तुमर्हसि । शरस्तम्भात्कथं जज्ञे कथं चास्त्राण्यवाप्तवान् ॥

janamejaya uvāca । kr̥pasyāpi mahābrahman saṁbhavaṁ vaktum arhasi । śarastambhāt kathaṁ jajñe kathaṁ cāstrāṇy avāptavān ॥

वैशंपायन उवाच । महर्षेर्गौतमस्यासीच्छरद्वान्नाम नामतः । पुत्रः किल महाराज जातः सह शरैर्विभो ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । maharṣer gautamasyāsīc charadvān nāma nāmataḥ । putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śarair vibho ॥

न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत । यथास्य बुद्धिरभवद्धनुर्वेदे परंतप ॥

na tasya vedādhyayane tathā buddhir ajāyata । yathāsya buddhir abhavad dhanurvede paraṁtapa ॥

अधिजग्मुर्यथा वेदांस्तपसा ब्रह्मवादिनः । तथा स तपसोपेतः सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह ॥

adhijagmur yathā vedāṁs tapasā brahmavādinaḥ । tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇy astrāṇy avāpa ha ॥

धनुर्वेदपरत्वाच्च तपसा विपुलेन च । भृशं संतापयामास देवराजं स गौतमः ॥

dhanurvedaparatvāc ca tapasā vipulena ca । bhr̥śaṁ saṁtāpayām āsa devarājaṁ sa gautamaḥ ॥

ततो जालपदीं नाम देवकन्यां सुरेश्वरः । प्राहिणोत्तपसो विघ्नं कुरु तस्येति कौरव ॥

tato jālapadīṁ nāma devakanyāṁ sureśvaraḥ । prāhiṇot tapaso vighnaṁ kuru tasyeti kaurava ॥

साभिगम्याश्रमपदं रमणीयं शरद्वतः । धनुर्बाणधरं बाला लोभयामास गौतमम् ॥

sābhigamyāśramapadaṁ ramaṇīyaṁ śaradvataḥ । dhanurbāṇadharaṁ bālā lobhayām āsa gautamam ॥

तामेकवसनां दृष्ट्वा गौतमोऽप्सरसं वने । लोकेऽप्रतिमसंस्थानामुत्फुल्लनयनोऽभवत् ॥

tām ekavasanāṁ dr̥ṣṭvā gautamo ’psarasaṁ vane । loke ’pratimasaṁsthānām utphullanayano ’bhavat ॥

धनुश्च हि शराश्चास्य कराभ्यां प्रापतन्भुवि । वेपथुश्चास्य तां दृष्ट्वा शरीरे समजायत ॥

dhanuś ca hi śarāś cāsya karābhyāṁ prāpatan bhuvi । vepathuś cāsya tāṁ dr̥ṣṭvā śarīre samajāyata ॥

स तु ज्ञानगरीयस्त्वात्तपसश्च समन्वयात् । अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्येण परमेण ह ॥

sa tu jñānagarīyastvāt tapasaś ca samanvayāt । avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha ॥

यस्त्वस्य सहसा राजन्विकारः समपद्यत । तेन सुस्राव रेतोऽस्य स च तन्नावबुध्यत ॥

yas tv asya sahasā rājan vikāraḥ samapadyata । tena susrāva reto ’sya sa ca tan nāvabudhyata ॥

स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनिः । जगाम रेतस्तत्तस्य शरस्तम्बे पपात ह ॥

sa vihāyāśramaṁ taṁ ca tāṁ caivāpsarasaṁ muniḥ । jagāma retas tat tasya śarastambe papāta ha ॥

शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवन्नृप । तस्याथ मिथुनं जज्ञे गौतमस्य शरद्वतः ॥

śarastambe ca patitaṁ dvidhā tad abhavan nr̥pa । tasyātha mithunaṁ jajñe gautamasya śaradvataḥ ॥

मृगयां चरतो राज्ञः शंतनोस्तु यदृच्छया । कश्चित्सेनाचरोऽरण्ये मिथुनं तदपश्यत ॥

mr̥gayāṁ carato rājñaḥ śaṁtanos tu yadr̥cchayā । kaś cit senācaro ’raṇye mithunaṁ tad apaśyata ॥

धनुश्च सशरं दृष्ट्वा तथा कृष्णाजिनानि च । व्यवस्य ब्राह्मणापत्यं धनुर्वेदान्तगस्य तत् । स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं तदा ॥

dhanuś ca saśaraṁ dr̥ṣṭvā tathā kr̥ṣṇājināni ca । vyavasya brāhmaṇāpatyaṁ dhanurvedāntagasya tat । sa rājñe darśayām āsa mithunaṁ saśaraṁ tadā ॥

स तदादाय मिथुनं राजाथ कृपयान्वितः । आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति ब्रुवन् ॥

sa tad ādāya mithunaṁ rājātha kr̥payānvitaḥ । ājagāma gr̥hān eva mama putrāv iti bruvan ॥

ततः संवर्धयामास संस्कारैश्चाप्ययोजयत् । गौतमोऽपि तदापेत्य धनुर्वेदपरोऽभवत् ॥

tataḥ saṁvardhayām āsa saṁskāraiś cāpy ayojayat । gautamo ’pi tadāpetya dhanurvedaparo ’bhavat ॥

कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति । तस्मात्तयोर्नाम चक्रे तदेव स महीपतिः ॥

kr̥payā yan mayā bālāv imau saṁvardhitāv iti । tasmāt tayor nāma cakre tad eva sa mahīpatiḥ ॥

निहितौ गौतमस्तत्र तपसा तावविन्दत । आगम्य चास्मै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा ॥

nihitau gautamas tatra tapasā tāv avindata । āgamya cāsmai gotrādi sarvam ākhyātavāṁs tadā ॥

चतुर्विधं धनुर्वेदमस्त्राणि विविधानि च । निखिलेनास्य तत्सर्वं गुह्यमाख्यातवांस्तदा । सोऽचिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गतः ॥

caturvidhaṁ dhanurvedam astrāṇi vividhāni ca । nikhilenāsya tat sarvaṁ guhyam ākhyātavāṁs tadā । so ’cireṇaiva kālena paramācāryatāṁ gataḥ ॥

ततोऽधिजग्मुः सर्वे ते धनुर्वेदं महारथाः । धृतराष्ट्रात्मजाश्चैव पाण्डवाश्च महाबलाः । वृष्णयश्च नृपाश्चान्ये नानादेशसमागताः ॥

tato ’dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṁ mahārathāḥ । dhr̥tarāṣṭrātmajāś caiva pāṇḍavāś ca mahābalāḥ । vr̥ṣṇayaś ca nr̥pāś cānye nānādeśasamāgatāḥ ॥