Adhyāya 122

वैशंपायन उवाच । ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् । अब्रवीत्पार्षतं राजन्सखायं विद्धि मामिति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān । abravīt pārṣataṁ rājan sakhāyaṁ viddhi mām iti ॥

द्रुपद उवाच । अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी । यन्मां ब्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ॥

drupada uvāca । akr̥teyaṁ tava prajñā brahman nātisamañjasī । yan māṁ bravīṣi prasabhaṁ sakhā te ’ham iti dvija ॥

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् । सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः ॥

na hi rājñām udīrṇānām evaṁbhūtair naraiḥ kva cit । sakhyaṁ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ ॥

सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यताम् । सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम् ॥

sauhr̥dāny api jīryante kālena parijīryatām । sauhr̥daṁ me tvayā hy āsīt pūrvaṁ sāmarthyabandhanam ॥

न सख्यमजरं लोके जातु दृश्येत कर्हिचित् । कामो वैनं विहरति क्रोधश्चैनं प्रवृश्चति ॥

na sakhyam ajaraṁ loke jātu dr̥śyeta karhi cit । kāmo vainaṁ viharati krodhaś cainaṁ pravr̥ścati ॥

मैवं जीर्णमुपासिष्ठाः सख्यं नवमुपाकुरु । आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् ॥

maivaṁ jīrṇam upāsiṣṭhāḥ sakhyaṁ navam upākuru । āsīt sakhyaṁ dvijaśreṣṭha tvayā me ’rthanibandhanam ॥

न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा । शूरस्य न सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते ॥

na daridro vasumato nāvidvān viduṣaḥ sakhā । śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṁ kim iṣyate ॥

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोः सख्यं विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥

yayor eva samaṁ vittaṁ yayor eva samaṁ kulam । tayoḥ sakhyaṁ vivāhaś ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ ॥

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । नाराज्ञा संगतं राज्ञः सखिपूर्वं किमिष्यते ॥

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā । nārājñā saṁgataṁ rājñaḥ sakhipūrvaṁ kim iṣyate ॥

वैशंपायन उवाच । द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान् । मुहूर्तं चिन्तयामास मन्युनाभिपरिप्लुतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । drupadenaivam uktas tu bhāradvājaḥ pratāpavān । muhūrtaṁ cintayām āsa manyunābhipariplutaḥ ॥

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चालं प्रति बुद्धिमान् । जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥

sa viniścitya manasā pāñcālaṁ prati buddhimān । jagāma kurumukhyānāṁ nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात् । क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा ॥

kumārās tv atha niṣkramya sametā gajasāhvayāt । krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaran mudā ॥

पपात कूपे सा वीटा तेषां वै क्रीडतां तदा । न च ते प्रत्यपद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये ॥

papāta kūpe sā vīṭā teṣāṁ vai krīḍatāṁ tadā । na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye ॥

अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कृत्यवतस्तदा । प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान् ॥

atha droṇaḥ kumārāṁs tān dr̥ṣṭvā kr̥tyavatas tadā । prahasya mandaṁ paiśalyād abhyabhāṣata vīryavān ॥

अहो नु धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम् । भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत ॥

aho nu dhig balaṁ kṣātraṁ dhig etāṁ vaḥ kr̥tāstratām । bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṁ nādhigacchata ॥

एष मुष्टिरिषीकाणां मयास्त्रेणाभिमन्त्रितः । अस्य वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्यस्य न विद्यते ॥

eṣa muṣṭir iṣīkāṇāṁ mayāstreṇābhimantritaḥ । asya vīryaṁ nirīkṣadhvaṁ yad anyasya na vidyate ॥

वेत्स्यामीषीकया वीटां तामिषीकामथान्यया । तामन्यया समायोगो वीटाया ग्रहणे मम ॥

vetsyāmīṣīkayā vīṭāṁ tām iṣīkām athānyayā । tām anyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama ॥

तदपश्यन्कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । अवेष्क्य चोद्धृतां वीटां वीटावेद्धारमब्रुवन् ॥

tad apaśyan kumārās te vismayotphullalocanāḥ । aveṣkya coddhr̥tāṁ vīṭāṁ vīṭāveddhāram abruvan ॥

अभिवादयामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते । कोऽसि कं त्वाभिजानीमो वयं किं करवामहे ॥

abhivādayāmahe brahman naitad anyeṣu vidyate । ko ’si kaṁ tvābhijānīmo vayaṁ kiṁ karavāmahe ॥

द्रोण उवाच । आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम् । स एव सुमहाबुद्धिः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते ॥

droṇa uvāca । ācakṣadhvaṁ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiś ca mām । sa eva sumahābuddhiḥ sāṁprataṁ pratipatsyate ॥

वैशंपायन उवाच । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे भीष्ममूचुः पितामहम् । ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तच्च कर्मविशेषवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathety uktvā tu te sarve bhīṣmam ūcuḥ pitāmaham । brāhmaṇasya vacas tathyaṁ tac ca karmaviśeṣavat ॥

भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत । युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च ॥

bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṁ droṇaṁ taṁ pratyajānata । yuktarūpaḥ sa hi gurur ity evam anucintya ca ॥

अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम् । परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः । हेतुमागमने तस्य द्रोणः सर्वं न्यवेदयत् ॥

athainam ānīya tadā svayam eva susatkr̥tam । paripapraccha nipuṇaṁ bhīṣmaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । hetum āgamane tasya droṇaḥ sarvaṁ nyavedayat ॥

महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युत । अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया ॥

maharṣer agniveśyasya sakāśam aham acyuta । astrārtham agamaṁ pūrvaṁ dhanurvedajighr̥kṣayā ॥

ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः । अवसं तत्र सुचिरं धनुर्वेदचिकीर्षया ॥

brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ । avasaṁ tatra suciraṁ dhanurvedacikīrṣayā ॥

पाञ्चालराजपुत्रस्तु यज्ञसेनो महाबलः । मया सहाकरोद्विद्यां गुरोः श्राम्यन्समाहितः ॥

pāñcālarājaputras tu yajñaseno mahābalaḥ । mayā sahākarod vidyāṁ guroḥ śrāmyan samāhitaḥ ॥

स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे । तेनाहं सह संगम्य रतवान्सुचिरं बत । बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च ॥

sa me tatra sakhā cāsīd upakārī priyaś ca me । tenāhaṁ saha saṁgamya ratavān suciraṁ bata । bālyāt prabhr̥ti kauravya sahādhyayanam eva ca ॥

स समासाद्य मां तत्र प्रियकारी प्रियंवदः । अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम् ॥

sa samāsādya māṁ tatra priyakārī priyaṁvadaḥ । abravīd iti māṁ bhīṣma vacanaṁ prītivardhanam ॥

अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः । अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा ॥

ahaṁ priyatamaḥ putraḥ pitur droṇa mahātmanaḥ । abhiṣekṣyati māṁ rājye sa pāñcālyo yadā tadā ॥

त्वद्भोज्यं भविता राज्यं सखे सत्येन ते शपे । मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च ॥

tvadbhojyaṁ bhavitā rājyaṁ sakhe satyena te śape । mama bhogāś ca vittaṁ ca tvadadhīnaṁ sukhāni ca ॥

एवमुक्तः प्रवव्राज कृतास्त्रोऽहं धनेप्सया । अभिषिक्तं च श्रुत्वैनं कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन् ॥

evam uktaḥ pravavrāja kr̥tāstro ’haṁ dhanepsayā । abhiṣiktaṁ ca śrutvainaṁ kr̥tārtho ’smīti cintayan ॥

प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं पुनराव्रजम् । संस्मरन्संगमं चैव वचनं चैव तस्य तत् ॥

priyaṁ sakhāyaṁ suprīto rājyasthaṁ punar āvrajam । saṁsmaran saṁgamaṁ caiva vacanaṁ caiva tasya tat ॥

ततो द्रुपदमागम्य सखिपूर्वमहं प्रभो । अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति ॥

tato drupadam āgamya sakhipūrvam ahaṁ prabho । abruvaṁ puruṣavyāghra sakhāyaṁ viddhi mām iti ॥

उपस्थितं तु द्रुपदः सखिवच्चाभिसंगतम् । स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥

upasthitaṁ tu drupadaḥ sakhivac cābhisaṁgatam । sa māṁ nirākāram iva prahasann idam abravīt ॥

अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी । यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ॥

akr̥teyaṁ tava prajñā brahman nātisamañjasī । yad āttha māṁ tvaṁ prasabhaṁ sakhā te ’ham iti dvija ॥

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् । सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः ॥

na hi rājñām udīrṇānām evaṁbhūtair naraiḥ kva cit । sakhyaṁ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ ॥

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā । nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṁ kim iṣyate ॥

द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाभिपरिप्लुतः । अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः ॥

drupadenaivam ukto ’haṁ manyunābhipariplutaḥ । abhyāgacchaṁ kurūn bhīṣma śiṣyair arthī guṇānvitaiḥ ॥

प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह । पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च ॥

pratijagrāha taṁ bhīṣmo guruṁ pāṇḍusutaiḥ saha । pautrān ādāya tān sarvān vasūni vividhāni ca ॥

शिष्या इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् । स च शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् ॥

śiṣyā iti dadau rājan droṇāya vidhipūrvakam । sa ca śiṣyān maheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān ॥

प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत् । रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तदा ॥

pratigr̥hya ca tān sarvān droṇo vacanam abravīt । rahasy ekaḥ pratītātmā kr̥topasadanāṁs tadā ॥

कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते । कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदृतं वदतानघाः ॥

kāryaṁ me kāṅkṣitaṁ kiṁ cid dhr̥di saṁparivartate । kr̥tāstrais tat pradeyaṁ me tad r̥taṁ vadatānaghāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशां पते । अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परंतपः ॥

tac chrutvā kauraveyās te tūṣṇīm āsan viśāṁ pate । arjunas tu tataḥ sarvaṁ pratijajñe paraṁtapaḥ ॥

ततोऽर्जुनं मूर्ध्नि तदा समाघ्राय पुनः पुनः । प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा ॥

tato ’rjunaṁ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ । prītipūrvaṁ pariṣvajya praruroda mudā tadā ॥

ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान् ॥

tato droṇaḥ pāṇḍuputrān astrāṇi vividhāni ca । grāhayām āsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān ॥

राजपुत्रास्तथैवान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम् । वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः ॥

rājaputrās tathaivānye sametya bharatarṣabha । abhijagmus tato droṇam astrārthe dvijasattamam । vr̥ṣṇayaś cāndhakāś caiva nānādeśyāś ca pārthivāḥ ॥

सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा । स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः । दुर्योधनमुपाश्रित्य पाण्डवानत्यमन्यत ॥

sūtaputraś ca rādheyo guruṁ droṇam iyāt tadā । spardhamānas tu pārthena sūtaputro ’tyamarṣaṇaḥ । duryodhanam upāśritya pāṇḍavān atyamanyata ॥