Adhyāya 119

वैशंपायन उवाच । ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः । ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaś ca saha bandhubhiḥ । daduḥ śrāddhaṁ tadā pāṇḍoḥ svadhāmr̥tamayaṁ tadā ॥

कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः । रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरानपि ॥

kurūṁś ca vipramukhyāṁś ca bhojayitvā sahasraśaḥ । ratnaughān dvijamukhyebhyo dattvā grāmavarān api ॥

कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान् । आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम् ॥

kr̥taśaucāṁs tatas tāṁs tu pāṇḍavān bharatarṣabhān । ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṁ vāraṇasāhvayam ॥

सततं स्मान्वतप्यन्त तमेव भरतर्षभम् । पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम् ॥

satataṁ smānvatapyanta tam eva bharatarṣabham । paurajānapadāḥ sarve mr̥taṁ svam iva bāndhavam ॥

श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् । संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत् ॥

śrāddhāvasāne tu tadā dr̥ṣṭvā taṁ duḥkhitaṁ janam । saṁmūḍhāṁ duḥkhaśokārtāṁ vyāso mātaram abravīt ॥

अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥

atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ । śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pr̥thivī gatayauvanā ॥

बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति ॥

bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ । luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati ॥

गच्छ त्वं त्यागमास्थाय युक्ता वस तपोवने । मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः ॥

gaccha tvaṁ tyāgam āsthāya yuktā vasa tapovane । mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṁ saṁkṣayam ātmanaḥ ॥

तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम् । अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः । सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम् ॥

tatheti samanujñāya sā praviśyābravīt snuṣām । ambike tava putrasya durnayāt kila bhāratāḥ । sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāś caiveti naḥ śrutam ॥

तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् । वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे ॥

tat kausalyām imām ārtāṁ putraśokābhipīḍitām । vanam ādāya bhadraṁ te gacchāvo yadi manyase ॥

तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता । वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत ॥

tathety ukte ambikayā bhīṣmam āmantrya suvratā । vanaṁ yayau satyavatī snuṣābhyāṁ saha bhārata ॥

ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा ॥

tāḥ sughoraṁ tapaḥ kr̥tvā devyo bharatasattama । dehaṁ tyaktvā mahārāja gatim iṣṭāṁ yayus tadā ॥

अवाप्नुवन्त वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा । अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि ॥

avāpnuvanta vedoktān saṁskārān pāṇḍavās tadā । avardhanta ca bhogāṁs te bhuñjānāḥ pitr̥veśmani ॥

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि । बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन् ॥

dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ krīḍantaḥ pitr̥veśmani । bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan ॥

जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे । धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति ॥

jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṁsuvikarṣaṇe । dhārtarāṣṭrān bhīmasenaḥ sarvān sa parimardati ॥

हर्षादेतान्क्रीडमानान्गृह्य काकनिलीयने । शिरःसु च निगृह्यैनान्योधयामास पाण्डवः ॥

harṣād etān krīḍamānān gr̥hya kākanilīyane । śiraḥsu ca nigr̥hyainān yodhayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् । एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः ॥

śatam ekottaraṁ teṣāṁ kumārāṇāṁ mahaujasām । eka eva vimr̥dnāti nātikr̥cchrād vr̥kodaraḥ ॥

पादेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली । चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोक्षिकान् ॥

pādeṣu ca nigr̥hyainān vinihatya balād balī । cakarṣa krośato bhūmau ghr̥ṣṭajānuśirokṣikān ॥

दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः । आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति ॥

daśa bālāñ jale krīḍan bhujābhyāṁ parigr̥hya saḥ । āste sma salile magnaḥ pramr̥tāṁś ca vimuñcati ॥

फलानि वृक्षमारुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा । तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम् ॥

phalāni vr̥kṣam āruhya pracinvanti ca te yadā । tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam ॥

प्रहारवेगाभिहताद्द्रुमाद्व्याघूर्णितास्ततः । सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः ॥

prahāravegābhihatād drumād vyāghūrṇitās tataḥ । saphalāḥ prapatanti sma drutaṁ srastāḥ kumārakāḥ ॥

न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन । कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम् ॥

na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadā cana । kumārā uttaraṁ cakruḥ spardhamānā vr̥kodaram ॥

एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः । अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा ॥

evaṁ sa dhārtarāṣṭrāṇāṁ spardhamāno vr̥kodaraḥ । apriye ’tiṣṭhad atyantaṁ bālyān na drohacetasā ॥

ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत् ॥

tato balam atikhyātaṁ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān । bhīmasenasya taj jñātvā duṣṭabhāvam adarśayat ॥

तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः । मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत ॥

tasya dharmād apetasya pāpāni paripaśyataḥ । mohād aiśvaryalobhāc ca pāpā matir ajāyata ॥

अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम् ॥

ayaṁ balavatāṁ śreṣṭhaḥ kuntīputro vr̥kodaraḥ । madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṁ nikr̥tyā saṁnihanyatām ॥

अथ तस्मादवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम् । प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् ॥

atha tasmād avarajaṁ jyeṣṭhaṁ caiva yudhiṣṭhiram । prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṁdharām ॥

एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा । नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः ॥

evaṁ sa niścayaṁ pāpaḥ kr̥tvā duryodhanas tadā । nityam evāntaraprekṣī bhīmasyāsīn mahātmanaḥ ॥

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत । चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च ॥

tato jalavihārārthaṁ kārayām āsa bhārata । celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca ॥

प्रमाणकोट्यामुद्देशं स्थलं किंचिदुपेत्य च । क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः । सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः ॥

pramāṇakoṭyām uddeśaṁ sthalaṁ kiṁ cid upetya ca । krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṁkr̥tāḥ । sarvakāmasamr̥ddhaṁ tad annaṁ bubhujire śanaiḥ ॥

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः । विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् ॥

divasānte pariśrāntā vihr̥tya ca kurūdvahāḥ । vihārāvasatheṣv eva vīrā vāsam arocayan ॥

खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा । वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः । प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम् ॥

khinnas tu balavān bhīmo vyāyāmābhyadhikas tadā । vāhayitvā kumārāṁs tāñ jalakrīḍāgatān vibhuḥ । pramāṇakoṭyāṁ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam ॥

शीतं वासं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः । निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतकल्पवत् ॥

śītaṁ vāsaṁ samāsādya śrānto madavimohitaḥ । niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājan suṣvāpa mr̥takalpavat ॥

ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः । गम्भीरं भीमवेगं च स्थलाज्जलमपातयत् ॥

tato baddhvā latāpāśair bhīmaṁ duryodhanaḥ śanaiḥ । gambhīraṁ bhīmavegaṁ ca sthalāj jalam apātayat ॥

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम् । उदतिष्ठज्जलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः ॥

tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṁ saṁchidya bandhanam । udatiṣṭhaj jalād bhūyo bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः । कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गमर्मसु ॥

suptaṁ cāpi punaḥ sarpais tīkṣṇadaṁṣṭrair mahāviṣaiḥ । kupitair daṁśayām āsa sarveṣv evāṅgamarmasu ॥

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः । त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः ॥

daṁṣṭrāś ca daṁṣṭriṇāṁ teṣāṁ marmasv api nipātitāḥ । tvacaṁ naivāsya bibhiduḥ sāratvāt pr̥thuvakṣasaḥ ॥

प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत् । सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥

pratibuddhas tu bhīmas tān sarvān sarpān apothayat । sārathiṁ cāsya dayitam apahastena jaghnivān ॥

भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद्विषम् । कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥

bhojane bhīmasenasya punaḥ prākṣepayad viṣam । kālakūṭaṁ navaṁ tīkṣṇaṁ saṁbhr̥taṁ lomaharṣaṇam ॥

वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया । तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारो वृकोदरः ॥

vaiśyāputras tadācaṣṭa pārthānāṁ hitakāmyayā । tac cāpi bhuktvājarayad avikāro vr̥kodaraḥ ॥

विकारं न ह्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम् । भीमसंहननो भीमस्तदप्यजरयत्ततः ॥

vikāraṁ na hy ajanayat sutīkṣṇam api tad viṣam । bhīmasaṁhanano bhīmas tad apy ajarayat tataḥ ॥

एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । अनेकैरभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान् ॥

evaṁ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ । anekair abhyupāyais tāñ jighāṁsanti sma pāṇḍavān ॥

पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिंदमाः । उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः ॥

pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṁ pratyajānann ariṁdamāḥ । udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ ॥