Adhyāya 118

धृतराष्ट्र उवाच । पाण्डोर्विदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय । राजवद्राजसिंहस्य माद्र्याश्चैव विशेषतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pāṇḍor vidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya । rājavad rājasiṁhasya mādryāś caiva viśeṣataḥ ॥

पशून्वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च । पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम् ॥

paśūn vāsāṁsi ratnāni dhanāni vividhāni ca । pāṇḍoḥ prayaccha mādryāś ca yebhyo yāvac ca vāñchitam ॥

यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्र्यास्तथा कुरु । यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम् ॥

yathā ca kuntī satkāraṁ kuryān mādryās tathā kuru । yathā na vāyur nādityaḥ paśyetāṁ tāṁ susaṁvr̥tām ॥

न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशस्यः स नराधिपः । यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः सुरसुतोपमाः ॥

na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ । yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत । पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमसंवृते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । viduras taṁ tathety uktvā bhīṣmeṇa saha bhārata । pāṇḍuṁ saṁskārayām āsa deśe paramasaṁvr̥te ॥

ततस्तु नगरात्तूर्णमाज्यहोमपुरस्कृताः । निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजपुरोहितैः ॥

tatas tu nagarāt tūrṇam ājyahomapuraskr̥tāḥ । nirhr̥tāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ ॥

अथैनमार्तवैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैर्वरैः । शिबिकां समलंचक्रुर्वाससाच्छाद्य सर्वशः ॥

athainam ārtavair gandhair mālyaiś ca vividhair varaiḥ । śibikāṁ samalaṁcakrur vāsasācchādya sarvaśaḥ ॥

तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः । अमात्या ज्ञातयश्चैव सुहृदश्चोपतस्थिरे ॥

tāṁ tathā śobhitāṁ mālyair vāsobhiś ca mahādhanaiḥ । amātyā jñātayaś caiva suhr̥daś copatasthire ॥

नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम् । अवहन्यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंवृतम् ॥

nr̥siṁhaṁ narayuktena paramālaṁkr̥tena tam । avahan yānamukhyena saha mādryā susaṁvr̥tam ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च । सर्ववादित्रनादैश्च समलंचक्रिरे ततः ॥

pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca । sarvavāditranādaiś ca samalaṁcakrire tataḥ ॥

रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः । प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तत्रौर्ध्वदेहिकम् ॥

ratnāni cāpy upādāya bahūni śataśo narāḥ । pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍos tatraurdhvadehikam ॥

अथ छत्राणि शुभ्राणि पाण्डुराणि बृहन्ति च । आजह्रुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च ॥

atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi br̥hanti ca । ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṁsi rucirāṇi ca ॥

याजकैः शुक्लवासोभिर्हूयमाना हुताशनाः । अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलंकृताः ॥

yājakaiḥ śuklavāsobhir hūyamānā hutāśanāḥ । agacchann agratas tasya dīpyamānāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः । रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम् ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva sahasraśaḥ । rudantaḥ śokasaṁtaptā anujagmur narādhipam ॥

अयमस्मानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते । कृत्वानाथान्परो नाथः क्व यास्यति नराधिपः ॥

ayam asmān apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate । kr̥tvānāthān paro nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ ॥

क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च । रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे ॥

krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca । ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe ॥

न्यासयामासुरथ तां शिबिकां सत्यवादिनः । सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मणः ॥

nyāsayām āsur atha tāṁ śibikāṁ satyavādinaḥ । sabhāryasya nr̥siṁhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ ॥

ततस्तस्य शरीरं तत्सर्वगन्धनिषेवितम् । शुचिकालीयकादिग्धं मुख्यस्नानाधिवासितम् । पर्यषिञ्चज्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः ॥

tatas tasya śarīraṁ tat sarvagandhaniṣevitam । śucikālīyakādigdhaṁ mukhyasnānādhivāsitam । paryaṣiñcaj jalenāśu śātakumbhamayair ghaṭaiḥ ॥

चन्दनेन च मुख्येन शुक्लेन समलेपयन् । कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च ॥

candanena ca mukhyena śuklena samalepayan । kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca ॥

अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन् । आच्छन्नः स तु वासोभिर्जीवन्निव नरर्षभः । शुशुभे पुरुषव्याघ्रो महार्हशयनोचितः ॥

athainaṁ deśajaiḥ śuklair vāsobhiḥ samayojayan । ācchannaḥ sa tu vāsobhir jīvann iva nararṣabhaḥ । śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ ॥

याजकैरभ्यनुज्ञातं प्रेतकर्मणि निष्ठितैः । घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलंकृतम् ॥

yājakair abhyanujñātaṁ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ । ghr̥tāvasiktaṁ rājānaṁ saha mādryā svalaṁkr̥tam ॥

तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना । अन्यैश्च विविधैर्गन्धैरनल्पैः समदाहयन् ॥

tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā । anyaiś ca vividhair gandhair analpaiḥ samadāhayan ॥

ततस्तयोः शरीरे ते दृष्ट्वा मोहवशं गता । हाहा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि ॥

tatas tayoḥ śarīre te dr̥ṣṭvā mohavaśaṁ gatā । hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi ॥

तां प्रेक्ष्य पतितामार्तां पौरजानपदो जनः । रुरोद सस्वनं सर्वो राजभक्त्या कृपान्वितः ॥

tāṁ prekṣya patitām ārtāṁ paurajānapado janaḥ । ruroda sasvanaṁ sarvo rājabhaktyā kr̥pānvitaḥ ॥

क्लान्तानीवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः । मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ॥

klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ । mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatāny api ॥

तथा भीष्मः शांतनवो विदुरश्च महामतिः । सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन्भृशदुःखिताः ॥

tathā bhīṣmaḥ śāṁtanavo viduraś ca mahāmatiḥ । sarvaśaḥ kauravāś caiva prāṇadan bhr̥śaduḥkhitāḥ ॥

ततो भीष्मोऽथ विदुरो राजा च सह बन्धुभिः । उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः ॥

tato bhīṣmo ’tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ । udakaṁ cakrire tasya sarvāś ca kuruyoṣitaḥ ॥

कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवाञ्शोककर्शितान् । सर्वाः प्रकृतयो राजञ्शोचन्त्यः पर्यवारयन् ॥

kr̥todakāṁs tān ādāya pāṇḍavāñ śokakarśitān । sarvāḥ prakr̥tayo rājañ śocantyaḥ paryavārayan ॥

यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः । तथैव नागरा राजञ्शिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥

yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ । tathaiva nāgarā rājañ śiśyire brāhmaṇādayaḥ ॥

तदनानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् । बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः ॥

tad anānandam asvastham ākumāram ahr̥ṣṭavat । babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ nagaraṁ dvādaśa kṣapāḥ ॥