Adhyāya 117

वैशंपायन उवाच । पाण्डोरवभृथं कृत्वा देवकल्पा महर्षयः । ततो मन्त्रमकुर्वन्त ते समेत्य तपस्विनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pāṇḍor avabhr̥thaṁ kr̥tvā devakalpā maharṣayaḥ । tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaḥ ॥

हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महातपाः । अस्मिन्स्थाने तपस्तप्तुं तापसाञ्शरणं गतः ॥

hitvā rājyaṁ ca rāṣṭraṁ ca sa mahātmā mahātapāḥ । asmin sthāne tapas taptuṁ tāpasāñ śaraṇaṁ gataḥ ॥

स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह । प्रदायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः ॥

sa jātamātrān putrāṁś ca dārāṁś ca bhavatām iha । pradāyopanidhiṁ rājā pāṇḍuḥ svargam ito gataḥ ॥

ते परस्परमामन्त्र्य सर्वभूतहिते रताः । पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम् ॥

te parasparam āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ । pāṇḍoḥ putrān puraskr̥tya nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः । भीष्माय पाण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि ॥

udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ । bhīṣmāya pāṇḍavān dātuṁ dhr̥tarāṣṭrāya caiva hi ॥

तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे । पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरं चैव तापसाः ॥

tasminn eva kṣaṇe sarve tān ādāya pratasthire । pāṇḍor dārāṁś ca putrāṁś ca śarīraṁ caiva tāpasāḥ ॥

सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला । प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत ॥

sukhinī sā purā bhūtvā satataṁ putravatsalā । prapannā dīrgham adhvānaṁ saṁkṣiptaṁ tad amanyata ॥

सा नदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् । वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी ॥

sā nadīrgheṇa kālena saṁprāptā kurujāṅgalam । vardhamānapuradvāram āsasāda yaśasvinī ॥

तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा । श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समजायत ॥

taṁ cāraṇasahasrāṇāṁ munīnām āgamaṁ tadā । śrutvā nāgapure nr̥̄ṇāṁ vismayaḥ samajāyata ॥

मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे धर्मपुरस्कृताः । सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः ॥

muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskr̥tāḥ । sadārās tāpasān draṣṭuṁ niryayuḥ puravāsinaḥ ॥

स्त्रीसंघाः क्षत्रसंघाश्च यानसंघान्समास्थिताः । ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः ॥

strīsaṁghāḥ kṣatrasaṁghāś ca yānasaṁghān samāsthitāḥ । brāhmaṇaiḥ saha nirjagmur brāhmaṇānāṁ ca yoṣitaḥ ॥

तथा विट्शूद्रसंघानां महान्व्यतिकरोऽभवत् । न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः ॥

tathā viṭśūdrasaṁghānāṁ mahān vyatikaro ’bhavat । na kaś cid akarod īrṣyām abhavan dharmabuddhayaḥ ॥

तथा भीष्मः शांतनवः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः । प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम् ॥

tathā bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ somadatto ’tha bāhlikaḥ । prajñācakṣuś ca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam ॥

सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी । राजदारैः परिवृता गान्धारी च विनिर्ययौ ॥

sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī । rājadāraiḥ parivr̥tā gāndhārī ca viniryayau ॥

धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः । भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसंख्या विनिर्ययुः ॥

dhr̥tarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ । bhūṣitā bhūṣaṇaiś citraiḥ śatasaṁkhyā viniryayuḥ ॥

तान्महर्षिगणान्सर्वाञ्शिरोभिरभिवाद्य च । उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः ॥

tān maharṣigaṇān sarvāñ śirobhir abhivādya ca । upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ ॥

तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च । उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि ॥

tathaiva śirasā bhūmāv abhivādya praṇamya ca । upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api ॥

तमकूजमिवाज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा । भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् ॥

tam akūjam ivājñāya janaughaṁ sarvaśas tadā । bhīṣmo rājyaṁ ca rāṣṭraṁ ca maharṣibhyo nyavedayat ॥

तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी । महर्षिमतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत् ॥

teṣām atho vr̥ddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī । maharṣimatam ājñāya maharṣir idam abravīt ॥

यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः । कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः ॥

yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍur nāma narādhipaḥ । kāmabhogān parityajya śataśr̥ṅgam ito gataḥ ॥

ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना । साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तस्य जातो युधिष्ठिरः ॥

brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā । sākṣād dharmād ayaṁ putras tasya jāto yudhiṣṭhiraḥ ॥

तथेमं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः । मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम् ॥

tathemaṁ balināṁ śreṣṭhaṁ tasya rājño mahātmanaḥ । mātariśvā dadau putraṁ bhīmaṁ nāma mahābalam ॥

पुरुहूतादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः । यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति ॥

puruhūtād ayaṁ jajñe kuntyāṁ satyaparākramaḥ । yasya kīrtir maheṣvāsān sarvān abhibhaviṣyati ॥

यौ तु माद्री महेष्वासावसूत कुरुसत्तमौ । अश्विभ्यां मनुजव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः ॥

yau tu mādrī maheṣvāsāv asūta kurusattamau । aśvibhyāṁ manujavyāghrāv imau tāv api tiṣṭhataḥ ॥

चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना । एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ॥

caratā dharmanityena vanavāsaṁ yaśasvinā । eṣa paitāmaho vaṁśaḥ pāṇḍunā punar uddhr̥taḥ ॥

पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च । पश्यतः सततं पाण्डोः शश्वत्प्रीतिरवर्धत ॥

putrāṇāṁ janma vr̥ddhiṁ ca vaidikādhyayanāni ca । paśyataḥ satataṁ pāṇḍoḥ śaśvat prītir avardhata ॥

वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप्य च । पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥

vartamānaḥ satāṁ vr̥tte putralābham avāpya ca । pitr̥lokaṁ gataḥ pāṇḍur itaḥ saptadaśe ’hani ॥

तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् । प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः ॥

taṁ citāgatam ājñāya vaiśvānaramukhe hutam । praviṣṭā pāvakaṁ mādrī hitvā jīvitam ātmanaḥ ॥

सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता । तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम् ॥

sā gatā saha tenaiva patilokam anuvratā । tasyās tasya ca yat kāryaṁ kriyatāṁ tadanantaram ॥

इमे तयोः शरीरे द्वे सुताश्चेमे तयोर्वराः । क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥

ime tayoḥ śarīre dve sutāś ceme tayor varāḥ । kriyābhir anugr̥hyantāṁ saha mātrā paraṁtapāḥ ॥

प्रेतकार्ये च निर्वृत्ते पितृमेधं महायशाः । लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः ॥

pretakārye ca nirvr̥tte pitr̥medhaṁ mahāyaśāḥ । labhatāṁ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ ॥

एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् । क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे चारणा गुह्यकैः सह ॥

evam uktvā kurūn sarvān kurūṇām eva paśyatām । kṣaṇenāntarhitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha ॥

गन्धर्वनगराकारं तत्रैवान्तर्हितं पुनः । ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः ॥

gandharvanagarākāraṁ tatraivāntarhitaṁ punaḥ । r̥ṣisiddhagaṇaṁ dr̥ṣṭvā vismayaṁ te paraṁ yayuḥ ॥