Adhyāya 116

वैशंपायन उवाच । दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने । तान्पश्यन्पर्वते रेमे स्वबाहुबलपालितान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । darśanīyāṁs tataḥ putrān pāṇḍuḥ pañca mahāvane । tān paśyan parvate reme svabāhubalapālitān ॥

सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे । भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम् ॥

supuṣpitavane kāle kadā cin madhumādhave । bhūtasaṁmohane rājā sabhāryo vyacarad vanam ॥

पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः । अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः ॥

palāśais tilakaiś cūtaiś campakaiḥ pāribhadrakaiḥ । anyaiś ca bahubhir vr̥kṣaiḥ phalapuṣpasamr̥ddhibhiḥ ॥

जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम् । पाण्डोर्वनं तु संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः ॥

jalasthānaiś ca vividhaiḥ padminībhiś ca śobhitam । pāṇḍor vanaṁ tu saṁprekṣya prajajñe hr̥di manmathaḥ ॥

प्रहृष्टमनसं तत्र विहरन्तं यथामरम् । तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम् ॥

prahr̥ṣṭamanasaṁ tatra viharantaṁ yathāmaram । taṁ mādry anujagāmaikā vasanaṁ bibhratī śubham ॥

समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् । तस्य कामः प्रववृधे गहनेऽग्निरिवोत्थितः ॥

samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṁ vayaḥsthāṁ tanuvāsasam । tasya kāmaḥ pravavr̥dhe gahane ’gnir ivotthitaḥ ॥

रहस्यात्मसमां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् । न शशाक नियन्तुं तं कामं कामबलात्कृतः ॥

rahasy ātmasamāṁ dr̥ṣṭvā rājā rājīvalocanām । na śaśāka niyantuṁ taṁ kāmaṁ kāmabalātkr̥taḥ ॥

तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम् । वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम् ॥

tata enāṁ balād rājā nijagrāha rahogatām । vāryamāṇas tayā devyā visphurantyā yathābalam ॥

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत । माद्रीं मैथुनधर्मेण गच्छमानो बलादिव ॥

sa tu kāmaparītātmā taṁ śāpaṁ nānvabudhyata । mādrīṁ maithunadharmeṇa gacchamāno balād iva ॥

जीवितान्ताय कौरव्यो मन्मथस्य वशं गतः । शापजं भयमुत्सृज्य जगामैव बलात्प्रियाम् ॥

jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṁ gataḥ । śāpajaṁ bhayam utsr̥jya jagāmaiva balāt priyām ॥

तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता । संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा ॥

tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣāt kālena mohitā । saṁpramathyendriyagrāmaṁ pranaṣṭā saha cetasā ॥

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन । पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा ॥

sa tayā saha saṁgamya bhāryayā kurunandana । pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā ॥

ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम् । मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव ह ॥

tato mādrī samāliṅgya rājānaṁ gatacetasam । mumoca duḥkhajaṁ śabdaṁ punaḥ punar atīva ha ॥

सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥

saha putrais tataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau । ājagmuḥ sahitās tatra yatra rājā tathāgataḥ ॥

ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः । एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः ॥

tato mādry abravīd rājann ārtā kuntīm idaṁ vacaḥ । ekaiva tvam ihāgaccha tiṣṭhantv atraiva dārakāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवावार्य दारकान् । हताहमिति विक्रुश्य सहसोपजगाम ह ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasyās tatraivāvārya dārakān । hatāham iti vikruśya sahasopajagāma ha ॥

दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले । कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता ॥

dr̥ṣṭvā pāṇḍuṁ ca mādrīṁ ca śayānau dharaṇītale । kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā ॥

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान् । कथं त्वमभ्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः ॥

rakṣyamāṇo mayā nityaṁ vīraḥ satatam ātmavān । kathaṁ tvam abhyatikrāntaḥ śāpaṁ jānan vanaukasaḥ ॥

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो जनाधिपः । सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम् ॥

nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ । sā kathaṁ lobhitavatī vijane tvaṁ narādhipam ॥

कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् । तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत ॥

kathaṁ dīnasya satataṁ tvām āsādya rahogatām । taṁ vicintayataḥ śāpaṁ praharṣaḥ samajāyata ॥

धन्या त्वमसि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा । दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः ॥

dhanyā tvam asi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā । dr̥ṣṭavaty asi yad vaktraṁ prahr̥ṣṭasya mahīpateḥ ॥

माद्र्युवाच । विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत् । आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा ॥

mādry uvāca । vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakr̥t । ātmā na vārito ’nena satyaṁ diṣṭaṁ cikīrṣuṇā ॥

कुन्त्युवाच । अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम । अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय ॥

kunty uvāca । ahaṁ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṁ dharmaphalaṁ mama । avaśyaṁ bhāvino bhāvān mā māṁ mādri nivartaya ॥

अन्वेष्यामीह भर्तारमहं प्रेतवशं गतम् । उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्रक्षस्व दारकान् ॥

anveṣyāmīha bhartāram ahaṁ pretavaśaṁ gatam । uttiṣṭha tvaṁ visr̥jyainam imān rakṣasva dārakān ॥

माद्र्युवाच । अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम् । न हि तृप्तास्मि कामानां तज्ज्येष्ठा अनुमन्यताम् ॥

mādry uvāca । aham evānuyāsyāmi bhartāram apalāyinam । na hi tr̥ptāsmi kāmānāṁ taj jyeṣṭhā anumanyatām ॥

मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद्भरतसत्तमः । तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने ॥

māṁ cābhigamya kṣīṇo ’yaṁ kāmād bharatasattamaḥ । tam ucchindyām asya kāmaṁ kathaṁ nu yamasādane ॥

न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुतेषु ते । वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा हि माम् ॥

na cāpy ahaṁ vartayantī nirviśeṣaṁ suteṣu te । vr̥ttim ārye cariṣyāmi spr̥śed enas tathā hi mām ॥

तस्मान्मे सुतयोः कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् । मां हि कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः ॥

tasmān me sutayoḥ kunti vartitavyaṁ svaputravat । māṁ hi kāmayamāno ’yaṁ rājā pretavaśaṁ gataḥ ॥

राज्ञः शरीरेण सह ममापीदं कलेवरम् । दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नमेतदार्ये प्रियं कुरु ॥

rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṁ kalevaram । dagdhavyaṁ supraticchannam etad ārye priyaṁ kuru ॥

दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाश्च हिता मम । अतोऽन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन ॥

dārakeṣv apramattā ca bhavethāś ca hitā mama । ato ’nyan na prapaśyāmi saṁdeṣṭavyaṁ hi kiṁ cana ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् । मद्रराजात्मजा तूर्णमन्वारोहद्यशस्विनी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā taṁ citāgnisthaṁ dharmapatnī nararṣabham । madrarājātmajā tūrṇam anvārohad yaśasvinī ॥