Adhyāya 113

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत् । धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tayā rājā tāṁ devīṁ punar abravīt । dharmavid dharmasaṁyuktam idaṁ vacanam uttamam ॥

एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह । यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः ॥

evam etat purā kunti vyuṣitāśvaś cakāra ha । yathā tvayoktaṁ kalyāṇi sa hy āsīd amaropamaḥ ॥

अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मे । पुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः ॥

atha tv imaṁ pravakṣyāmi dharmaṁ tv etaṁ nibodha me । purāṇam r̥ṣibhir dr̥ṣṭaṁ dharmavidbhir mahātmabhiḥ ॥

अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने । कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने ॥

anāvr̥tāḥ kila purā striya āsan varānane । kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāś cārulocane ॥

तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन् । नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत् ॥

tāsāṁ vyuccaramāṇānāṁ kaumārāt subhage patīn । nādharmo ’bhūd varārohe sa hi dharmaḥ purābhavat ॥

तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः । अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः । पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः ॥

taṁ caiva dharmaṁ paurāṇaṁ tiryagyonigatāḥ prajāḥ । adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ । purāṇadr̥ṣṭo dharmo ’yaṁ pūjyate ca maharṣibhiḥ ॥

उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्तते । स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः ॥

uttareṣu ca rambhoru kuruṣv adyāpi vartate । strīṇām anugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ॥

अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते । स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु ॥

asmiṁs tu loke nacirān maryādeyaṁ śucismite । sthāpitā yena yasmāc ca tan me vistarataḥ śr̥ṇu ॥

बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम् । श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः ॥

babhūvoddālako nāma maharṣir iti naḥ śrutam । śvetaketur iti khyātaḥ putras tasyābhavan muniḥ ॥

मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम् । कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे ॥

maryādeyaṁ kr̥tā tena mānuṣeṣv iti naḥ śrutam । kopāt kamalapatrākṣi yadarthaṁ tan nibodha me ॥

श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः । जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत् ॥

śvetaketoḥ kila purā samakṣaṁ mātaraṁ pituḥ । jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt ॥

ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदा । मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव ॥

r̥ṣiputras tataḥ kopaṁ cakārāmarṣitas tadā । mātaraṁ tāṁ tathā dr̥ṣṭvā nīyamānāṁ balād iva ॥

क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह । मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः ॥

kruddhaṁ taṁ tu pitā dr̥ṣṭvā śvetaketum uvāca ha । mā tāta kopaṁ kārṣīs tvam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि । यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः ॥

anāvr̥tā hi sarveṣāṁ varṇānām aṅganā bhuvi । yathā gāvaḥ sthitās tāta sve sve varṇe tathā prajāḥ ॥

ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे । चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि ॥

r̥ṣiputro ’tha taṁ dharmaṁ śvetaketur na cakṣame । cakāra caiva maryādām imāṁ strīpuṁsayor bhuvi ॥

मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु । तदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम् ॥

mānuṣeṣu mahābhāge na tv evānyeṣu jantuṣu । tadā prabhr̥ti maryādā sthiteyam iti naḥ śrutam ॥

व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम् । भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम् ॥

vyuccarantyāḥ patiṁ nāryā adya prabhr̥ti pātakam । bhrūṇahatyākr̥taṁ pāpaṁ bhaviṣyaty asukhāvaham ॥

भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम् । पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि ॥

bhāryāṁ tathā vyuccarataḥ kaumārīṁ brahmacāriṇīm । pativratām etad eva bhavitā pātakaṁ bhuvi ॥

पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थमेव च । न करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतदेव हि ॥

patyā niyuktā yā caiva patny apatyārtham eva ca । na kariṣyati tasyāś ca bhaviṣyaty etad eva hi ॥

इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात् । उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना ॥

iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt । uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā ॥

सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनि । मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम् ॥

saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani । madayantī jagāmarṣiṁ vasiṣṭham iti naḥ śrutam ॥

तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी । भार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया ॥

tasmāl lebhe ca sā putram aśmakaṁ nāma bhāminī । bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā ॥

अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे । कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये ॥

asmākam api te janma viditaṁ kamalekṣaṇe । kr̥ṣṇadvaipāyanād bhīru kurūṇāṁ vaṁśavr̥ddhaye ॥

अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै । ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते ॥

ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai । mamaitad vacanaṁ dharmyaṁ kartum arhasy anindite ॥

ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रते । नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः ॥

r̥tāv r̥tau rājaputri striyā bhartā yatavrate । nātivartavya ity evaṁ dharmaṁ dharmavido viduḥ ॥

शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति । धर्ममेतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते ॥

śeṣeṣv anyeṣu kāleṣu svātantryaṁ strī kilārhati । dharmam etaṁ janāḥ santaḥ purāṇaṁ paricakṣate ॥

भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यमेव वा । यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति धर्मविदो विदुः ॥

bhartā bhāryāṁ rājaputri dharmyaṁ vādharmyam eva vā । yad brūyāt tat tathā kāryam iti dharmavido viduḥ ॥

विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम् । यथाहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः ॥

viśeṣataḥ putragr̥ddhī hīnaḥ prajananāt svayam । yathāham anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ ॥

तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभे । प्रसादार्थं मया तेऽयं शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः ॥

tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe । prasādārthaṁ mayā te ’yaṁ śirasy abhyudyato ’ñjaliḥ ॥

मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात् । पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसि । त्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम् ॥

manniyogāt sukeśānte dvijātes tapasādhikāt । putrān guṇasamāyuktān utpādayitum arhasi । tvatkr̥te ’haṁ pr̥thuśroṇi gaccheyaṁ putriṇāṁ gatim ॥

एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरंजयम् । प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता ॥

evam uktā tataḥ kuntī pāṇḍuṁ parapuraṁjayam । pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā ॥

पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्तातिथिपूजने । उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥

pitr̥veśmany ahaṁ bālā niyuktātithipūjane । ugraṁ paryacaraṁ tatra brāhmaṇaṁ saṁśitavratam ॥

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । तमहं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयम् ॥

nigūḍhaniścayaṁ dharme yaṁ taṁ durvāsasaṁ viduḥ । tam ahaṁ saṁśitātmānaṁ sarvayatnair atoṣayam ॥

स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान्वरम् । मन्त्रग्रामं च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम् ॥

sa me ’bhicārasaṁyuktam ācaṣṭa bhagavān varam । mantragrāmaṁ ca me prādād abravīc caiva mām idam ॥

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । अकामो वा सकामो वा स ते वशमुपैष्यति ॥

yaṁ yaṁ devaṁ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi । akāmo vā sakāmo vā sa te vaśam upaiṣyati ॥

इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत । ब्राह्मणेन वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः ॥

ity uktāhaṁ tadā tena pitr̥veśmani bhārata । brāhmaṇena vacas tathyaṁ tasya kālo ’yam āgataḥ ॥

अनुज्ञाता त्वया देवमाह्वयेयमहं नृप । तेन मन्त्रेण राजर्षे यथा स्यान्नौ प्रजा विभो ॥

anujñātā tvayā devam āhvayeyam ahaṁ nr̥pa । tena mantreṇa rājarṣe yathā syān nau prajā vibho ॥

आवाहयामि कं देवं ब्रूहि तत्त्वविदां वर । त्वत्तोऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां विद्ध्यस्मिन्कर्मणि स्थिताम् ॥

āvāhayāmi kaṁ devaṁ brūhi tattvavidāṁ vara । tvatto ’nujñāpratīkṣāṁ māṁ viddhy asmin karmaṇi sthitām ॥

पाण्डुरुवाच । अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि । धर्ममावाहय शुभे स हि देवेषु पुण्यभाक् ॥

pāṇḍur uvāca । adyaiva tvaṁ varārohe prayatasva yathāvidhi । dharmam āvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk ॥

अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन । लोकश्चायं वरारोहे धर्मोऽयमिति मंस्यते ॥

adharmeṇa na no dharmaḥ saṁyujyeta kathaṁ cana । lokaś cāyaṁ varārohe dharmo ’yam iti maṁsyate ॥

धार्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयः । दत्तस्यापि च धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः ॥

dhārmikaś ca kurūṇāṁ sa bhaviṣyati na saṁśayaḥ । dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṁsyate manaḥ ॥

तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते । उपचाराभिचाराभ्यां धर्ममाराधयस्व वै ॥

tasmād dharmaṁ puraskr̥tya niyatā tvaṁ śucismite । upacārābhicārābhyāṁ dharmam ārādhayasva vai ॥

वैशंपायन उवाच । सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना । अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमवर्तत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā tathoktā tathety uktvā tena bhartrā varāṅganā । abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇam avartata ॥