Adhyāya 114

वैशंपायन उवाच । संवत्सराहिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय । आह्वयामास वै कुन्ती गर्भार्थं धर्ममच्युतम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya । āhvayām āsa vai kuntī garbhārthaṁ dharmam acyutam ॥

सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । जजाप जप्यं विधिवद्दत्तं दुर्वाससा पुरा ॥

sā baliṁ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha । jajāpa japyaṁ vidhivad dattaṁ durvāsasā purā ॥

संगम्य सा तु धर्मेण योगमूर्तिधरेण वै । लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां वरम् ॥

saṁgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai । lebhe putraṁ varārohā sarvaprāṇabhr̥tāṁ varam ॥

ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे । दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्येऽभिपूजिते ॥

aindre candrasamāyukte muhūrte ’bhijite ’ṣṭame । divā madhyagate sūrye tithau puṇye ’bhipūjite ॥

समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव समये सुतम् । जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥

samr̥ddhayaśasaṁ kuntī suṣāva samaye sutam । jātamātre sute tasmin vāg uvācāśarīriṇī ॥

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति न संशयः । युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः ॥

eṣa dharmabhr̥tāṁ śreṣṭho bhaviṣyati na saṁśayaḥ । yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ ॥

भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः ॥

bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ । yaśasā tejasā caiva vr̥ttena ca samanvitaḥ ॥

धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत् । प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु ॥

dhārmikaṁ taṁ sutaṁ labdhvā pāṇḍus tāṁ punar abravīt । prāhuḥ kṣatraṁ balajyeṣṭhaṁ balajyeṣṭhaṁ sutaṁ vr̥ṇu ॥

ततस्तथोक्ता पत्या तु वायुमेवाजुहाव सा । तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ॥

tatas tathoktā patyā tu vāyum evājuhāva sā । tasmāj jajñe mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ ॥

तमप्यतिबलं जातं वागभ्यवददच्युतम् । सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत ॥

tam apy atibalaṁ jātaṁ vāg abhyavadad acyutam । sarveṣāṁ balināṁ śreṣṭho jāto ’yam iti bhārata ॥

इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे । यदङ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत् ॥

idam atyadbhutaṁ cāsīj jātamātre vr̥kodare । yad aṅkāt patito mātuḥ śilāṁ gātrair acūrṇayat ॥

कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल । नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम् ॥

kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila । nānvabudhyata saṁsuptam utsaṅge sve vr̥kodaram ॥

ततः स वज्रसंघातः कुमारोऽभ्यपतद्गिरौ । पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता । तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर्विस्मयमागमत् ॥

tataḥ sa vajrasaṁghātaḥ kumāro ’bhyapatad girau । patatā tena śatadhā śilā gātrair vicūrṇitā । tāṁ śilāṁ cūrṇitāṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍur vismayam āgamat ॥

यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम । दुर्योधनोऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप ॥

yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama । duryodhano ’pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa ॥

जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोऽन्वचिन्तयत् । कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति ॥

jāte vr̥kodare pāṇḍur idaṁ bhūyo ’nvacintayat । kathaṁ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhaved iti ॥

दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं हि प्रतिष्ठितः । तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते ॥

daive puruṣakāre ca loko ’yaṁ hi pratiṣṭhitaḥ । tatra daivaṁ tu vidhinā kālayuktena labhyate ॥

इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम् । अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः ॥

indro hi rājā devānāṁ pradhāna iti naḥ śrutam । aprameyabalotsāho vīryavān amitadyutiḥ ॥

तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम् । यं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान्भविष्यति । कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्तप्स्ये महत्तपः ॥

taṁ toṣayitvā tapasā putraṁ lapsye mahābalam । yaṁ dāsyati sa me putraṁ sa varīyān bhaviṣyati । karmaṇā manasā vācā tasmāt tapsye mahat tapaḥ ॥

ततः पाण्डुर्महातेजा मन्त्रयित्वा महर्षिभिः । दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम् ॥

tataḥ pāṇḍur mahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ । dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṁ sāṁvatsaraṁ śubham ॥

आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत् । उग्रं स तप आतस्थे परमेण समाधिना ॥

ātmanā ca mahābāhur ekapādasthito ’bhavat । ugraṁ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā ॥

आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम् । सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यवर्तत भारत ॥

ārirādhayiṣur devaṁ tridaśānāṁ tam īśvaram । sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata ॥

तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यभाषत । पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥

taṁ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata । putraṁ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam ॥

देवानां ब्राह्मणानां च सुहृदां चार्थसाधकम् । सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम् ॥

devānāṁ brāhmaṇānāṁ ca suhr̥dāṁ cārthasādhakam । sutaṁ te ’gryaṁ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam ॥

इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना । उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन् ॥

ity uktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā । uvāca kuntīṁ dharmātmā devarājavacaḥ smaran ॥

नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् । दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥

nītimantaṁ mahātmānam ādityasamatejasam । durādharṣaṁ kriyāvantam atīvādbhutadarśanam ॥

पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् । लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तमाह्वय शुचिस्मिते ॥

putraṁ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām । labdhaḥ prasādo devendrāt tam āhvaya śucismite ॥

एवमुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी । अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम् ॥

evam uktā tataḥ śakram ājuhāva yaśasvinī । athājagāma devendro janayām āsa cārjunam ॥

जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी । महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा ॥

jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī । mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā ॥

कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिबितुल्यपराक्रमः । एष शक्र इवाजेयो यशस्ते प्रथयिष्यति ॥

kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ । eṣa śakra ivājeyo yaśas te prathayiṣyati ॥

अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता । तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः ॥

adityā viṣṇunā prītir yathābhūd abhivardhitā । tathā viṣṇusamaḥ prītiṁ vardhayiṣyati te ’rjunaḥ ॥

एष मद्रान्वशे कृत्वा कुरूंश्च सह केकयैः । चेदिकाशिकरूषांश्च कुरुलक्ष्म सुधास्यति ॥

eṣa madrān vaśe kr̥tvā kurūṁś ca saha kekayaiḥ । cedikāśikarūṣāṁś ca kurulakṣma sudhāsyati ॥

एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः । मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम् ॥

etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ । medasā sarvabhūtānāṁ tr̥ptiṁ yāsyati vai parām ॥

ग्रामणीश्च महीपालानेष जित्वा महाबलः । भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥

grāmaṇīś ca mahīpālān eṣa jitvā mahābalaḥ । bhrātr̥bhiḥ sahito vīras trīn medhān āhariṣyati ॥

जामदग्न्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः । एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यत्यपराजितः ॥

jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ । eṣa vīryavatāṁ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ ॥

तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलान्याहरिष्यति । विप्रनष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः ॥

tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati । vipranaṣṭāṁ śriyaṁ cāyam āhartā puruṣarṣabhaḥ ॥

एतामत्यद्भुतां वाचं कुन्तीपुत्रस्य सूतके । उक्तवान्वायुराकाशे कुन्ती शुश्राव चास्य ताम् ॥

etām atyadbhutāṁ vācaṁ kuntīputrasya sūtake । uktavān vāyur ākāśe kuntī śuśrāva cāsya tām ॥

वाचमुच्चारितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम् । बभूव परमो हर्षः शतशृङ्गनिवासिनाम् ॥

vācam uccāritām uccais tāṁ niśamya tapasvinām । babhūva paramo harṣaḥ śataśr̥ṅganivāsinām ॥

तथा देवऋषीणां च सेन्द्राणां च दिवौकसाम् । आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥

tathā devar̥ṣīṇāṁ ca sendrāṇāṁ ca divaukasām । ākāśe dundubhīnāṁ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ ॥

उदतिष्ठन्महाघोषः पुष्पवृष्टिभिरावृतः । समवेत्य च देवानां गणाः पार्थमपूजयन् ॥

udatiṣṭhan mahāghoṣaḥ puṣpavr̥ṣṭibhir āvr̥taḥ । samavetya ca devānāṁ gaṇāḥ pārtham apūjayan ॥

काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा । प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चैव महर्षयः ॥

kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasas tathā । prajānāṁ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ ॥

भरद्वाजः कश्यपो गौतमश्च; विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः । यश्चोदितो भास्करेऽभूत्प्रनष्टे; सोऽप्यत्रात्रिर्भगवानाजगाम ॥

bharadvājaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagnir vasiṣṭhaḥ । yaś codito bhāskare ’bhūt pranaṣṭe; so ’py atrātrir bhagavān ājagāma ॥

मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । दक्षः प्रजापतिश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

marīcir aṅgirāś caiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । dakṣaḥ prajāpatiś caiva gandharvāpsarasas tathā ॥

दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालंकारभूषिताः । उपगायन्ति बीभत्सुमुपनृत्यन्ति चाप्सराः । गन्धर्वैः सहितः श्रीमान्प्रागायत च तुम्बुरुः ॥

divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṁkārabhūṣitāḥ । upagāyanti bībhatsum upanr̥tyanti cāpsarāḥ । gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmān prāgāyata ca tumburuḥ ॥

भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा । गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥

bhīmasenograsenau ca ūrṇāyur anaghas tathā । gopatir dhr̥tarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ ॥

युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा । त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः ॥

yugapas tr̥ṇapaḥ kārṣṇir nandiś citrarathas tathā । trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaś ca caturdaśaḥ ॥

कलिः पञ्चदशश्चात्र नारदश्चैव षोडशः । सद्वा बृहद्वा बृहकः करालश्च महायशाः ॥

kaliḥ pañcadaśaś cātra nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ । sad vā br̥had vā br̥hakaḥ karālaś ca mahāyaśāḥ ॥

ब्रह्मचारी बहुगुणः सुपर्णश्चेति विश्रुतः । विश्वावसुर्भुमन्युश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ॥

brahmacārī bahuguṇaḥ suparṇaś ceti viśrutaḥ । viśvāvasur bhumanyuś ca sucandro daśamas tathā ॥

गीतमाधुर्यसंपन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू । इत्येते देवगन्धर्वा जगुस्तत्र नरर्षभम् ॥

gītamādhuryasaṁpannau vikhyātau ca hahāhuhū । ity ete devagandharvā jagus tatra nararṣabham ॥

तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालंकारभूषिताः । ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः ॥

tathaivāpsaraso hr̥ṣṭāḥ sarvālaṁkārabhūṣitāḥ । nanr̥tur vai mahābhāgā jaguś cāyatalocanāḥ ॥

अनूना चानवद्या च प्रियमुख्या गुणावरा । अद्रिका च तथा साची मिश्रकेशी अलम्बुसा ॥

anūnā cānavadyā ca priyamukhyā guṇāvarā । adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā ॥

मरीचिः शिचुका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा । अग्निका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥

marīciḥ śicukā caiva vidyutparṇā tilottamā । agnikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā ॥

असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया सुवपुस्तथा । पुण्डरीका सुगन्धा च सुरथा च प्रमाथिनी ॥

asitā ca subāhuś ca supriyā suvapus tathā । puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca pramāthinī ॥

काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र संघशः । मेनका सहजन्या च पर्णिका पुञ्जिकस्थला ॥

kāmyā śāradvatī caiva nanr̥tus tatra saṁghaśaḥ । menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā ॥

क्रतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । उम्लोचेत्यभिविख्याता प्रम्लोचेति च ता दश । उर्वश्येकादशीत्येता जगुरायतलोचनाः ॥

kratusthalā ghr̥tācī ca viśvācī pūrvacitty api । umlocety abhivikhyātā pramloceti ca tā daśa । urvaśy ekādaśīty etā jagur āyatalocanāḥ ॥

धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा च सविता तथा ॥

dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo ’ṁśo bhagas tathā । indro vivasvān pūṣā ca tvaṣṭā ca savitā tathā ॥

पर्जन्यश्चैव विष्णुश्च आदित्याः पावकार्चिषः । महिमानं पाण्डवस्य वर्धयन्तोऽम्बरे स्थिताः ॥

parjanyaś caiva viṣṇuś ca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ । mahimānaṁ pāṇḍavasya vardhayanto ’mbare sthitāḥ ॥

मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतपः ॥

mr̥gavyādhaś ca śarvaś ca nirr̥tiś ca mahāyaśāḥ । ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṁtapaḥ ॥

दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशां पते । स्थाणुर्भवश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे ॥

dahano ’theśvaraś caiva kapālī ca viśāṁ pate । sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrās tatrāvatasthire ॥

अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः । विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन्परिसंस्थिताः ॥

aśvinau vasavaś cāṣṭau marutaś ca mahābalāḥ । viśvedevās tathā sādhyās tatrāsan parisaṁsthitāḥ ॥

कर्कोटकोऽथ शेषश्च वासुकिश्च भुजंगमः । कच्छपश्चापकुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः ॥

karkoṭako ’tha śeṣaś ca vāsukiś ca bhujaṁgamaḥ । kacchapaś cāpakuṇḍaś ca takṣakaś ca mahoragaḥ ॥

आययुस्तेजसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः । एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः ॥

āyayus tejasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ । ete cānye ca bahavas tatra nāgā vyavasthitāḥ ॥

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः । अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः ॥

tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś cāsitadhvajaḥ । aruṇaś cāruṇiś caiva vainateyā vyavasthitāḥ ॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः । अधिकां स्म ततो वृत्तिमवर्तन्पाण्डवान्प्रति ॥

tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ vismitā munisattamāḥ । adhikāṁ sma tato vr̥ttim avartan pāṇḍavān prati ॥

पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः । प्राहिणोद्दर्शनीयाङ्गीं कुन्ती त्वेनमथाब्रवीत् ॥

pāṇḍus tu punar evaināṁ putralobhān mahāyaśāḥ । prāhiṇod darśanīyāṅgīṁ kuntī tv enam athābravīt ॥

नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः परं चारिणी स्यात्पञ्चमे बन्धकी भवेत् ॥

nātaś caturthaṁ prasavam āpatsv api vadanty uta । ataḥ paraṁ cāriṇī syāt pañcame bandhakī bhavet ॥

स त्वं विद्वन्धर्ममिमं बुद्धिगम्यं कथं नु माम् । अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे ॥

sa tvaṁ vidvan dharmam imaṁ buddhigamyaṁ kathaṁ nu mām । apatyārthaṁ samutkramya pramādād iva bhāṣase ॥