Adhyāya 112

वैशंपायन उवाच । एवमुक्ता महाराज कुन्ती पाण्डुमभाषत । कुरूणामृषभं वीरं तदा भूमिपतिं पतिम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktā mahārāja kuntī pāṇḍum abhāṣata । kurūṇām r̥ṣabhaṁ vīraṁ tadā bhūmipatiṁ patim ॥

न मामर्हसि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन । धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचन ॥

na mām arhasi dharmajña vaktum evaṁ kathaṁ cana । dharmapatnīm abhiratāṁ tvayi rājīvalocana ॥

त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत । वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि ॥

tvam eva tu mahābāho mayy apatyāni bhārata । vīra vīryopapannāni dharmato janayiṣyasi ॥

स्वर्गं मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया । अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन ॥

svargaṁ manujaśārdūla gaccheyaṁ sahitā tvayā । apatyāya ca māṁ gaccha tvam eva kurunandana ॥

न ह्यहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम् । त्वत्तः प्रतिविशिष्टश्च कोऽन्योऽस्ति भुवि मानवः ॥

na hy ahaṁ manasāpy anyaṁ gaccheyaṁ tvad r̥te naram । tvattaḥ prativiśiṣṭaś ca ko ’nyo ’sti bhuvi mānavaḥ ॥

इमां च तावद्धर्म्यां त्वं पौराणीं शृणु मे कथाम् । परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम् ॥

imāṁ ca tāvad dharmyāṁ tvaṁ paurāṇīṁ śr̥ṇu me kathām । pariśrutāṁ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yām aham ॥

व्युषिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिवः । पुरा परमधर्मिष्ठः पूरोर्वंशविवर्धनः ॥

vyuṣitāśva iti khyāto babhūva kila pārthivaḥ । purā paramadharmiṣṭhaḥ pūror vaṁśavivardhanaḥ ॥

तस्मिंश्च यजमाने वै धर्मात्मनि महात्मनि । उपागमंस्ततो देवाः सेन्द्राः सह महर्षिभिः ॥

tasmiṁś ca yajamāne vai dharmātmani mahātmani । upāgamaṁs tato devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ ॥

अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः । व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मनः ॥

amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ । vyuṣitāśvasya rājarṣes tato yajñe mahātmanaḥ ॥

व्युषिताश्वस्ततो राजन्नति मर्त्यान्व्यरोचत । सर्वभूतान्यति यथा तपनः शिशिरात्यये ॥

vyuṣitāśvas tato rājann ati martyān vyarocata । sarvabhūtāny ati yathā tapanaḥ śiśirātyaye ॥

स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन्राजसत्तमः । प्राच्यानुदीच्यान्मध्यांश्च दक्षिणात्यानकालयत् ॥

sa vijitya gr̥hītvā ca nr̥patīn rājasattamaḥ । prācyān udīcyān madhyāṁś ca dakṣiṇātyān akālayat ॥

अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान् । बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वितः ॥

aśvamedhe mahāyajñe vyuṣitāśvaḥ pratāpavān । babhūva sa hi rājendro daśanāgabalānvitaḥ ॥

अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जनाः । व्युषिताश्वः समुद्रान्तां विजित्येमां वसुंधराम् । अपालयत्सर्ववर्णान्पिता पुत्रानिवौरसान् ॥

apy atra gāthāṁ gāyanti ye purāṇavido janāḥ । vyuṣitāśvaḥ samudrāntāṁ vijityemāṁ vasuṁdharām । apālayat sarvavarṇān pitā putrān ivaurasān ॥

यजमानो महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो ददौ धनम् । अनन्तरत्नान्यादाय आजहार महाक्रतून् । सुषाव च बहून्सोमान्सोमसंस्थास्ततान च ॥

yajamāno mahāyajñair brāhmaṇebhyo dadau dhanam । anantaratnāny ādāya ājahāra mahākratūn । suṣāva ca bahūn somān somasaṁsthās tatāna ca ॥

आसीत्काक्षीवती चास्य भार्या परमसंमता । भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि ॥

āsīt kākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṁmatā । bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadr̥śī bhuvi ॥

कामयामासतुस्तौ तु परस्परमिति श्रुतिः । स तस्यां कामसंमत्तो यक्ष्माणं समपद्यत ॥

kāmayām āsatus tau tu parasparam iti śrutiḥ । sa tasyāṁ kāmasaṁmatto yakṣmāṇaṁ samapadyata ॥

तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान् । तस्मिन्प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्यास्य भृशदुःखिता ॥

tenācireṇa kālena jagāmāstam ivāṁśumān । tasmin prete manuṣyendre bhāryāsya bhr̥śaduḥkhitā ॥

अपुत्रा पुरुषव्याघ्र विललापेति नः श्रुतम् । भद्रा परमदुःखार्ता तन्निबोध नराधिप ॥

aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śrutam । bhadrā paramaduḥkhārtā tan nibodha narādhipa ॥

नारी परमधर्मज्ञ सर्वा पुत्रविनाकृता । पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता ॥

nārī paramadharmajña sarvā putravinākr̥tā । patiṁ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā ॥

पतिं विना मृतं श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुंगव । त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्व नयस्व माम् ॥

patiṁ vinā mr̥taṁ śreyo nāryāḥ kṣatriyapuṁgava । tvadgatiṁ gantum icchāmi prasīdasva nayasva mām ॥

त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे । प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्णं नयस्व माम् ॥

tvayā hīnā kṣaṇam api nāhaṁ jīvitum utsahe । prasādaṁ kuru me rājann itas tūrṇaṁ nayasva mām ॥

पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च । त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तिनम् ॥

pr̥ṣṭhato ’nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca । tvām ahaṁ naraśārdūla gacchantam anivartinam ॥

छायेवानपगा राजन्सततं वशवर्तिनी । भविष्यामि नरव्याघ्र नित्यं प्रियहिते रता ॥

chāyevānapagā rājan satataṁ vaśavartinī । bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṁ priyahite ratā ॥

अद्य प्रभृति मां राजन्कष्टा हृदयशोषणाः । आधयोऽभिभविष्यन्ति त्वदृते पुष्करेक्षण ॥

adya prabhr̥ti māṁ rājan kaṣṭā hr̥dayaśoṣaṇāḥ । ādhayo ’bhibhaviṣyanti tvad r̥te puṣkarekṣaṇa ॥

अभाग्यया मया नूनं वियुक्ताः सहचारिणः । संयोगा विप्रयुक्ता वा पूर्वदेहेषु पार्थिव ॥

abhāgyayā mayā nūnaṁ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ । saṁyogā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva ॥

तदिदं कर्मभिः पापैः पूर्वदेहेषु संचितम् । दुःखं मामनुसंप्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम् ॥

tad idaṁ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṁcitam । duḥkhaṁ mām anusaṁprāptaṁ rājaṁs tvadviprayogajam ॥

अद्य प्रभृत्यहं राजन्कुशप्रस्तरशायिनी । भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा ॥

adya prabhr̥ty ahaṁ rājan kuśaprastaraśāyinī । bhaviṣyāmy asukhāviṣṭā tvaddarśanaparāyaṇā ॥

दर्शयस्व नरव्याघ्र साधु मामसुखान्विताम् । दीनामनाथां कृपणां विलपन्तीं नरेश्वर ॥

darśayasva naravyāghra sādhu mām asukhānvitām । dīnām anāthāṁ kr̥paṇāṁ vilapantīṁ nareśvara ॥

एवं बहुविधं तस्यां विलपन्त्यां पुनः पुनः । तं शवं संपरिष्वज्य वाक्किलान्तर्हिताब्रवीत् ॥

evaṁ bahuvidhaṁ tasyāṁ vilapantyāṁ punaḥ punaḥ । taṁ śavaṁ saṁpariṣvajya vāk kilāntarhitābravīt ॥

उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव । जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि ॥

uttiṣṭha bhadre gaccha tvaṁ dadānīha varaṁ tava । janayiṣyāmy apatyāni tvayy ahaṁ cāruhāsini ॥

आत्मीये च वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम् । अष्टमीं वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह ॥

ātmīye ca varārohe śayanīye caturdaśīm । aṣṭamīṁ vā r̥tusnātā saṁviśethā mayā saha ॥

एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता । यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा ॥

evam uktā tu sā devī tathā cakre pativratā । yathoktam eva tad vākyaṁ bhadrā putrārthinī tadā ॥

सा तेन सुषुवे देवी शवेन मनुजाधिप । त्रीञ्शाल्वांश्चतुरो मद्रान्सुतान्भरतसत्तम ॥

sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa । trīñ śālvāṁś caturo madrān sutān bharatasattama ॥

तथा त्वमपि मय्येव मनसा भरतर्षभ । शक्तो जनयितुं पुत्रांस्तपोयोगबलान्वयात् ॥

tathā tvam api mayy eva manasā bharatarṣabha । śakto janayituṁ putrāṁs tapoyogabalānvayāt ॥