111.1MBH-1-111-1
वैशंपायन उवाच । तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान् । सिद्धचारणसंघानां बभूव प्रियदर्शनः ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān । siddhacāraṇasaṁghānāṁ babhūva priyadarśanaḥ ॥
Ādi Parva · Adhyaya 1.111
Adhyāya 111
अध्यायः 111
Who speaks here वैशंपायन vaiśaṃpāyana · तापसा tāpasā
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §119–121 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
111.2MBH-1-111-2
शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः । स्वर्गं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत ॥
śuśrūṣur anahaṁvādī saṁyatātmā jitendriyaḥ । svargaṁ gantuṁ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata ॥
111.3MBH-1-111-3
केषांचिदभवद्भ्राता केषांचिदभवत्सखा । ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत्पर्यपालयन् ॥
keṣāṁ cid abhavad bhrātā keṣāṁ cid abhavat sakhā । r̥ṣayas tv apare cainaṁ putravat paryapālayan ॥
111.4MBH-1-111-4
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तपः । ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ ॥
sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṁ tapaḥ । brahmarṣisadr̥śaḥ pāṇḍur babhūva bharatarṣabha ॥
111.5MBH-1-111-5
स्वर्गपारं तितीर्षन्स शतशृङ्गादुदङ्मुखः । प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामब्रुवंस्तत्र तापसाः । उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः ॥
svargapāraṁ titīrṣan sa śataśr̥ṅgād udaṅmukhaḥ । pratasthe saha patnībhyām abruvaṁs tatra tāpasāḥ । upary upari gacchantaḥ śailarājam udaṅmukhāḥ ॥
111.6MBH-1-111-6
दृष्टवन्तो गिरेरस्य दुर्गान्देशान्बहून्वयम् । आक्रीडभूतान्देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥
dr̥ṣṭavanto girer asya durgān deśān bahūn vayam । ākrīḍabhūtān devānāṁ gandharvāpsarasāṁ tathā ॥
111.7MBH-1-111-7
उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च । महानदीनितम्बांश्च दुर्गांश्च गिरिगह्वरान् ॥
udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca । mahānadīnitambāṁś ca durgāṁś ca girigahvarān ॥
111.8MBH-1-111-8
सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वृक्षमृगपक्षिणः । सन्ति केचिन्महावर्षा दुर्गाः केचिद्दुरासदाः ॥
santi nityahimā deśā nirvr̥kṣamr̥gapakṣiṇaḥ । santi ke cin mahāvarṣā durgāḥ ke cid durāsadāḥ ॥
111.9MBH-1-111-9
अतिक्रामेन्न पक्षी यान्कुत एवेतरे मृगाः । वायुरेकोऽतिगाद्यत्र सिद्धाश्च परमर्षयः ॥
atikrāmen na pakṣī yān kuta evetare mr̥gāḥ । vāyur eko ’tigād yatra siddhāś ca paramarṣayaḥ ॥
111.10MBH-1-111-10
गच्छन्त्यौ शैलराजेऽस्मिन्राजपुत्र्यौ कथं त्विमे । न सीदेतामदुःखार्हे मा गमो भरतर्षभ ॥
gacchantyau śailarāje ’smin rājaputryau kathaṁ tv ime । na sīdetām aduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha ॥
111.11MBH-1-111-11
पाण्डुरुवाच । अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते । स्वर्गे तेनाभितप्तोऽहमप्रजस्तद्ब्रवीमि वः ॥
pāṇḍur uvāca । aprajasya mahābhāgā na dvāraṁ paricakṣate । svarge tenābhitapto ’ham aprajas tad bravīmi vaḥ ॥
111.12MBH-1-111-12
ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मनुजा भुवि । पितृदेवर्षिमनुजदेयैः शतसहस्रशः ॥
r̥ṇaiś caturbhiḥ saṁyuktā jāyante manujā bhuvi । pitr̥devarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ ॥
111.13MBH-1-111-13
एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः । न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम् ॥
etāni tu yathākālaṁ yo na budhyati mānavaḥ । na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam ॥
111.14MBH-1-111-14
यज्ञैश्च देवान्प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन् । पुत्रैः श्राद्धैः पितॄंश्चापि आनृशंस्येन मानवान् ॥
yajñaiś ca devān prīṇāti svādhyāyatapasā munīn । putraiḥ śrāddhaiḥ pitr̥̄ṁś cāpi ānr̥śaṁsyena mānavān ॥
111.15MBH-1-111-15
ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तोऽस्मि धर्मतः । पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः ॥
r̥ṣidevamanuṣyāṇāṁ parimukto ’smi dharmataḥ । pitryād r̥ṇād anirmuktas tena tapye tapodhanāḥ ॥
111.16MBH-1-111-16
देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणामेष निश्चयः । इह तस्मात्प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः ॥
dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitr̥̄ṇām eṣa niścayaḥ । iha tasmāt prajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ ॥
111.17MBH-1-111-17
यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना । तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं वै संभवेत्प्रजा ॥
yathaivāhaṁ pituḥ kṣetre sr̥ṣṭas tena mahātmanā । tathaivāsmin mama kṣetre kathaṁ vai saṁbhavet prajā ॥
111.18MBH-1-111-18
तापसा ऊचुः । अस्ति वै तव धर्मात्मन्विद्म देवोपमं शुभम् । अपत्यमनघं राजन्वयं दिव्येन चक्षुषा ॥
tāpasā ūcuḥ । asti vai tava dharmātman vidma devopamaṁ śubham । apatyam anaghaṁ rājan vayaṁ divyena cakṣuṣā ॥
111.19MBH-1-111-19
दैवदिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय । अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान्नरः ॥
daivadiṣṭaṁ naravyāghra karmaṇehopapādaya । akliṣṭaṁ phalam avyagro vindate buddhimān naraḥ ॥
111.20MBH-1-111-20
तस्मिन्दृष्टे फले तात प्रयत्नं कर्तुमर्हसि । अपत्यं गुणसंपन्नं लब्ध्वा प्रीतिमवाप्स्यसि ॥
tasmin dr̥ṣṭe phale tāta prayatnaṁ kartum arhasi । apatyaṁ guṇasaṁpannaṁ labdhvā prītim avāpsyasi ॥
111.21MBH-1-111-21
वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरोऽभवत् । आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम् ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuś cintāparo ’bhavat । ātmano mr̥gaśāpena jānann upahatāṁ kriyām ॥
111.22MBH-1-111-22
सोऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् । अपत्योत्पादने योगमापदि प्रसमर्थयन् ॥
so ’bravīd vijane kuntīṁ dharmapatnīṁ yaśasvinīm । apatyotpādane yogam āpadi prasamarthayan ॥
111.23MBH-1-111-23
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता । इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्ममादितः ॥
apatyaṁ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṁhitā । iti kunti vidur dhīrāḥ śāśvataṁ dharmam āditaḥ ॥
111.24MBH-1-111-24
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः । सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते ॥
iṣṭaṁ dattaṁ tapas taptaṁ niyamaś ca svanuṣṭhitaḥ । sarvam evānapatyasya na pāvanam ihocyate ॥
111.25MBH-1-111-25
सोऽहमेवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते । अनपत्यः शुभाँल्लोकान्नावाप्स्यामीति चिन्तयन् ॥
so ’ham evaṁ viditvaitat prapaśyāmi śucismite । anapatyaḥ śubhām̐l lokān nāvāpsyāmīti cintayan ॥
111.26MBH-1-111-26
मृगाभिशापान्नष्टं मे प्रजनं ह्यकृतात्मनः । नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं तथा ॥
mr̥gābhiśāpān naṣṭaṁ me prajanaṁ hy akr̥tātmanaḥ । nr̥śaṁsakāriṇo bhīru yathaivopahataṁ tathā ॥
111.27MBH-1-111-27
इमे वै बन्धुदायादाः षट्पुत्रा धर्मदर्शने । षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्शृणु मे पृथे ॥
ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane । ṣaḍ evābandhudāyādāḥ putrās tāñ śr̥ṇu me pr̥the ॥
111.28MBH-1-111-28
स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः । पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते ॥
svayaṁjātaḥ praṇītaś ca parikrītaś ca yaḥ sutaḥ । paunarbhavaś ca kānīnaḥ svairiṇyāṁ yaś ca jāyate ॥
111.29MBH-1-111-29
दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः । सहोढो जातरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः ॥
dattaḥ krītaḥ kr̥trimaś ca upagacchet svayaṁ ca yaḥ । sahoḍho jātaretāś ca hīnayonidhr̥taś ca yaḥ ॥
111.30MBH-1-111-30
पूर्वपूर्वतमाभावे मत्वा लिप्सेत वै सुतम् । उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि ॥
pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam । uttamād avarāḥ puṁsaḥ kāṅkṣante putram āpadi ॥
111.31MBH-1-111-31
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति साधवः । आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥
apatyaṁ dharmaphaladaṁ śreṣṭhaṁ vindanti sādhavaḥ । ātmaśukrād api pr̥the manuḥ svāyambhuvo ’bravīt ॥
111.32MBH-1-111-32
तस्मात्प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात्स्वयम् । सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि ॥
tasmāt praheṣyāmy adya tvāṁ hīnaḥ prajananāt svayam । sadr̥śāc chreyaso vā tvaṁ viddhy apatyaṁ yaśasvini ॥
111.33MBH-1-111-33
शृणु कुन्ति कथां चेमां शारदण्डायनीं प्रति । या वीरपत्नी गुरुभिर्नियुक्तापत्यजन्मनि ॥
śr̥ṇu kunti kathāṁ cemāṁ śāradaṇḍāyanīṁ prati । yā vīrapatnī gurubhir niyuktāpatyajanmani ॥
111.34MBH-1-111-34
पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे । वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम् ॥
puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe । varayitvā dvijaṁ siddhaṁ hutvā puṁsavane ’nalam ॥
111.35MBH-1-111-35
कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत् । तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान् ॥
karmaṇy avasite tasmin sā tenaiva sahāvasat । tatra trīñ janayām āsa durjayādīn mahārathān ॥
111.36MBH-1-111-36
तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात् । मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति ॥
tathā tvam api kalyāṇi brāhmaṇāt tapasādhikāt । manniyogād yata kṣipram apatyotpādanaṁ prati ॥