Adhyāya 110

वैशंपायन उवाच । तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् । सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam । sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ ॥

पाण्डुरुवाच । सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् । प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः ॥

pāṇḍur uvāca । satām api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim । prāpnuvanty akr̥tātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ ॥

शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम । जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम् ॥

śaśvad dharmātmanā jāto bāla eva pitā mama । jīvitāntam anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam ॥

तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः । कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत् ॥

tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṁyatavāg r̥ṣiḥ । kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād bhagavān mām ajījanat ॥

तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा । त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयायां दुरात्मनः ॥

tasyādya vyasane buddhiḥ saṁjāteyaṁ mamādhamā । tyaktasya devair anayān mr̥gayāyāṁ durātmanaḥ ॥

मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् । सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् । अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् ॥

mokṣam eva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṁ mahat । suvr̥ttim anuvartiṣye tām ahaṁ pitur avyayām । atīva tapasātmānaṁ yojayiṣyāmy asaṁśayam ॥

तस्मादेकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ । चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम् ॥

tasmād eko ’ham ekāham ekaikasmin vanaspatau । caran bhaikṣaṁ munir muṇḍaś cariṣyāmi mahīm imām ॥

पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः । वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥

pāṁsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ । vr̥kṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ ॥

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः । निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥

na śocan na prahr̥ṣyaṁś ca tulyanindātmasaṁstutiḥ । nirāśīr nirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ ॥

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् । प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः ॥

na cāpy avahasan kaṁ cin na kurvan bhrukuṭīṁ kva cit । prasannavadano nityaṁ sarvabhūtahite rataḥ ॥

जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम् । स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति ॥

jaṅgamājaṅgamaṁ sarvam avihiṁsaṁś caturvidham । svāsu prajāsv iva sadā samaḥ prāṇabhr̥tāṁ prati ॥

एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च । असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि ॥

ekakālaṁ caran bhaikṣaṁ kulāni dve ca pañca ca । asaṁbhave vā bhaikṣasya carann anaśanāny api ॥

अल्पमल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातु चित् । नित्यं नातिचरँल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन् ॥

alpam alpaṁ yathābhojyaṁ pūrvalābhena jātu cit । nityaṁ nāticaram̐l lābhe alābhe sapta pūrayan ॥

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः । नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्नुभयोस्तयोः ॥

vāsyaikaṁ takṣato bāhuṁ candanenaikam ukṣataḥ । nākalyāṇaṁ na kalyāṇaṁ pradhyāyann ubhayos tayoḥ ॥

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् । मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन् ॥

na jijīviṣuvat kiṁ cin na mumūrṣuvad ācaran । maraṇaṁ jīvitaṁ caiva nābhinandan na ca dviṣan ॥

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः । ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः ॥

yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ । tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣv avasthitaḥ ॥

तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः । संपरित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥

tāsu sarvāsv avasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ । saṁparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ ॥

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः । न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥

nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ । na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ ॥

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया । देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥

etayā satataṁ vr̥ttyā carann evaṁprakārayā । dehaṁ saṁdhārayiṣyāmi nirbhayaṁ mārgam āsthitaḥ ॥

नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते । स्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः ॥

nāhaṁ śvācarite mārge avīryakr̥paṇocite । svadharmāt satatāpete rameyaṁ vīryavarjitaḥ ॥

सत्कृतोऽसक्तृतो वापि योऽन्यां कृपणचक्षुषा । उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि ॥

satkr̥to ’saktr̥to vāpi yo ’nyāṁ kr̥paṇacakṣuṣā । upaiti vr̥ttiṁ kāmātmā sa śunāṁ vartate pathi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः । अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nr̥paḥ । avekṣamāṇaḥ kuntīṁ ca mādrīṁ ca samabhāṣata ॥

कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः । आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः ॥

kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ । āryā satyavatī bhīṣmas te ca rājapurohitāḥ ॥

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः । पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः । प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥

brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ somapāḥ saṁśitavratāḥ । pauravr̥ddhāś ca ye tatra nivasanty asmadāśrayāḥ । prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam ॥

निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः । तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम् ॥

niśamya vacanaṁ bhartur vanavāse dhr̥tātmanaḥ । tatsamaṁ vacanaṁ kuntī mādrī ca samabhāṣatām ॥

अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ । आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत् । त्वमेव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः ॥

anye ’pi hy āśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha । āvābhyāṁ dharmapatnībhyāṁ saha taptvā tapo mahat । tvam eva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṁśayaḥ ॥

प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे । त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः ॥

praṇidhāyendriyagrāmaṁ bhartr̥lokaparāyaṇe । tyaktakāmasukhe hy āvāṁ tapsyāvo vipulaṁ tapaḥ ॥

यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते । अद्यैवावां प्रहास्यावो जीतिवं नात्र संशयः ॥

yadi āvāṁ mahāprājña tyakṣyasi tvaṁ viśāṁ pate । adyaivāvāṁ prahāsyāvo jītivaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

पाण्डुरुवाच । यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम् । स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥

pāṇḍur uvāca । yadi vyavasitaṁ hy etad yuvayor dharmasaṁhitam । svavr̥ttim anuvartiṣye tām ahaṁ pitur avyayām ॥

त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपः । वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने ॥

tyaktagrāmyasukhācāras tapyamāno mahat tapaḥ । valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane ॥

अग्निं जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् । कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः ॥

agniṁ juhvann ubhau kālāv ubhau kālāv upaspr̥śan । kr̥śaḥ parimitāhāraś cīracarmajaṭādharaḥ ॥

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः । तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन् ॥

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ । tapasā duścareṇedaṁ śarīram upaśoṣayan ॥

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् । पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥

ekāntaśīlī vimr̥śan pakvāpakvena vartayan । pitr̥̄n devāṁś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan ॥

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् । नाप्रियाण्याचरञ्जातु किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥

vānaprasthajanasyāpi darśanaṁ kulavāsinām । nāpriyāṇy ācarañ jātu kiṁ punar grāmavāsinām ॥

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । काङ्क्षमाणोऽहमासिष्ये देहस्यास्य समापनात् ॥

evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṁ vidhim । kāṅkṣamāṇo ’ham āsiṣye dehasyāsya samāpanāt ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजः । ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च । वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity evam uktvā bhārye te rājā kauravavaṁśajaḥ । tataś cūḍāmaṇiṁ niṣkam aṅgade kuṇḍalāni ca । vāsāṁsi ca mahārhāṇi strīṇām ābharaṇāni ca ॥

प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत । गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥

pradāya sarvaṁ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punar abhāṣata । gatvā nāgapuraṁ vācyaṁ pāṇḍuḥ pravrajito vanam ॥

अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् । प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः ॥

arthaṁ kāmaṁ sukhaṁ caiva ratiṁ ca paramātmikām । pratasthe sarvam utsr̥jya sabhāryaḥ kurupuṁgavaḥ ॥

ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाः । श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः । भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः ॥

tatas tasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ । śrutvā bharatasiṁhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ । bhīmam ārtasvaraṁ kr̥tvā hāheti paricukruśuḥ ॥

उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् । ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्वचः ॥

uṣṇam aśru vimuñcantas taṁ vihāya mahīpatim । yayur nāgapuraṁ tūrṇaṁ sarvam ādāya tadvacaḥ ॥

श्रुत्वा च तेभ्यस्तत्सर्वं यथावृत्तं महावने । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत ॥

śrutvā ca tebhyas tat sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ mahāvane । dhr̥tarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍum evānvaśocata ॥

राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर्मूलफलाशनः । जगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम् ॥

rājaputras tu kauravyaḥ pāṇḍur mūlaphalāśanaḥ । jagāma saha bhāryābhyāṁ tato nāgasabhaṁ girim ॥

स चैत्ररथमासाद्य वारिषेणमतीत्य च । हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥

sa caitraratham āsādya vāriṣeṇam atītya ca । himavantam atikramya prayayau gandhamādanam ॥

रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः । उवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च ॥

rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiś ca paramarṣibhiḥ । uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca ॥

इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च । शतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत ॥

indradyumnasaraḥ prāpya haṁsakūṭam atītya ca । śataśr̥ṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata ॥