Adhyāya 102

वैशंपायन उवाच । तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् । कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam । kuravo ’tha kurukṣetraṁ trayam etad avardhata ॥

ऊर्ध्वसस्याभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च । यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ॥

ūrdhvasasyābhavad bhūmiḥ sasyāni phalavanti ca । yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ ॥

वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः । गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥

vāhanāni prahr̥ṣṭāni muditā mr̥gapakṣiṇaḥ । gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca ॥

वणिग्भिश्चावकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः । शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥

vaṇigbhiś cāvakīryanta nagarāṇy atha śilpibhiḥ । śūrāś ca kr̥tavidyāś ca santaś ca sukhino ’bhavan ॥

नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः । प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥

nābhavan dasyavaḥ ke cin nādharmarucayo janāḥ । pradeśeṣv api rāṣṭrāṇāṁ kr̥taṁ yugam avartata ॥

दानक्रियाधर्मशीला यज्ञव्रतपरायणाः । अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥

dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ । anyonyaprītisaṁyuktā vyavardhanta prajās tadā ॥

मानक्रोधविहीनाश्च जना लोभविवर्जिताः । अन्योन्यमभ्यवर्धन्त धर्मोत्तरमवर्तत ॥

mānakrodhavihīnāś ca janā lobhavivarjitāḥ । anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata ॥

तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत । द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः । प्रासादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसंनिभम् ॥

tan mahodadhivat pūrṇaṁ nagaraṁ vai vyarocata । dvāratoraṇaniryūhair yuktam abhracayopamaiḥ । prāsādaśatasaṁbādhaṁ mahendrapurasaṁnibham ॥

नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु । काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः ॥

nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu । kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrur muditā janāḥ ॥

उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तदा । विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा सिद्धर्षिचारणैः । नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः ॥

uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṁ dakṣiṇāḥ kuravas tadā । vispardhamānā vyacaraṁs tathā siddharṣicāraṇaiḥ । nābhavat kr̥paṇaḥ kaś cin nābhavan vidhavāḥ striyaḥ ॥

तस्मिञ्जनपदे रम्ये बहवः कुरुभिः कृताः । कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा । भीष्मेण शास्त्रतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ॥

tasmiñ janapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kr̥tāḥ । kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathās tathā । bhīṣmeṇa śāstrato rājan sarvataḥ parirakṣite ॥

बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः । स देशः परराष्ट्राणि प्रतिगृह्याभिवर्धितः । भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत ॥

babhūva ramaṇīyaś ca caityayūpaśatāṅkitaḥ । sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigr̥hyābhivardhitaḥ । bhīṣmeṇa vihitaṁ rāṣṭre dharmacakram avartata ॥

क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् । पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः ॥

kriyamāṇeṣu kr̥tyeṣu kumārāṇāṁ mahātmanām । paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ ॥

गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप । दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥

gr̥heṣu kurumukhyānāṁ paurāṇāṁ ca narādhipa । dīyatāṁ bhujyatāṁ ceti vāco ’śrūyanta sarvaśaḥ ॥

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः । जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः ॥

dhr̥tarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca viduraś ca mahāmatiḥ । janmaprabhr̥ti bhīṣmeṇa putravat paripālitāḥ ॥

संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः । श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥

saṁskāraiḥ saṁskr̥tās te tu vratādhyayanasaṁyutāḥ । śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam ॥

धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि । तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः ॥

dhanurvede ’śvapr̥ṣṭhe ca gadāyuddhe ’sicarmaṇi । tathaiva gajaśikṣāyāṁ nītiśāstre ca pāragāḥ ॥

इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु चाभिभो । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्रमाः ॥

itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho । vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kr̥taniśramāḥ ॥

पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् । अत्यन्यान्बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥

pāṇḍur dhanuṣi vikrānto narebhyo ’bhyadhiko ’bhavat । aty anyān balavān āsīd dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ ॥

त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः । धर्मनित्यस्ततो राजन्धर्मे च परमं गतः ॥

triṣu lokeṣu na tv āsīt kaś cid vidurasaṁmitaḥ । dharmanityas tato rājan dharme ca paramaṁ gataḥ ॥

प्रनष्टं शंतनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् । ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत ॥

pranaṣṭaṁ śaṁtanor vaṁśaṁ samīkṣya punar uddhr̥tam । tato nirvacanaṁ loke sarvarāṣṭreṣv avartata ॥

वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् । सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम् ॥

vīrasūnāṁ kāśisute deśānāṁ kurujāṅgalam । sarvadharmavidāṁ bhīṣmaḥ purāṇāṁ gajasāhvayam ॥

धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत । करणत्वाच्च विदुरः पाण्डुरासीन्महीपतिः ॥

dhr̥tarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṁ na pratyapadyata । karaṇatvāc ca viduraḥ pāṇḍur āsīn mahīpatiḥ ॥