Adhyāya 101

जनमेजय उवाच । किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षे शूद्रयोनावजायत ॥

janamejaya uvāca । kiṁ kr̥taṁ karma dharmeṇa yena śāpam upeyivān । kasya śāpāc ca brahmarṣe śūdrayonāv ajāyata ॥

वैशंपायन उवाच । बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । babhūva brāhmaṇaḥ kaś cin māṇḍavya iti viśrutaḥ । dhr̥timān sarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ ॥

स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥

sa āśramapadadvāri vr̥kṣamūle mahātapāḥ । ūrdhvabāhur mahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ ॥

तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि तिष्ठतः । तमाश्रमपदं प्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः । अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ ॥

tasya kālena mahatā tasmiṁs tapasi tiṣṭhataḥ । tam āśramapadaṁ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ । anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhir bharatarṣabha ॥

ते तस्यावसथे लोप्त्रं निदधुः कुरुसत्तम । निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवान्वागते बले ॥

te tasyāvasathe loptraṁ nidadhuḥ kurusattama । nidhāya ca bhayāl līnās tatraivānvāgate bale ॥

तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम् । आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः ॥

teṣu līneṣv atho śīghraṁ tatas tad rakṣiṇāṁ balam । ājagāma tato ’paśyaṁs tam r̥ṣiṁ taskarānugāḥ ॥

तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् । कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन्पथा शीघ्रतरं वयम् ॥

tam apr̥cchaṁs tato rājaṁs tathāvr̥ttaṁ tapodhanam । katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama । tena gacchāmahe brahman pathā śīghrataraṁ vayam ॥

तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किंचिद्वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा ॥

tathā tu rakṣiṇāṁ teṣāṁ bruvatāṁ sa tapodhanaḥ । na kiṁ cid vacanaṁ rājann avadat sādhv asādhu vā ॥

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तदाश्रमम् । ददृशुस्तत्र संलीनांस्तांश्चोरान्द्रव्यमेव च ॥

tatas te rājapuruṣā vicinvānās tadāśramam । dadr̥śus tatra saṁlīnāṁs tāṁś corān dravyam eva ca ॥

ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥

tataḥ śaṅkā samabhavad rakṣiṇāṁ taṁ muniṁ prati । saṁyamyainaṁ tato rājñe dasyūṁś caiva nyavedayan ॥

तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति । स वध्यघातैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥

taṁ rājā saha taiś corair anvaśād vadhyatām iti । sa vadhyaghātair ajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ ॥

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥

tatas te śūlam āropya taṁ muniṁ rakṣiṇas tadā । pratijagmur mahīpālaṁ dhanāny ādāya tāny atha ॥

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्युपागमत् । धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत् ॥

śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ । nirāhāro ’pi viprarṣir maraṇaṁ nābhyupāgamat । dhārayām āsa ca prāṇān r̥ṣīṁś ca samupānayat ॥

शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना । संतापं परमं जग्मुर्मुनयोऽथ परंतप ॥

śūlāgre tapyamānena tapas tena mahātmanā । saṁtāpaṁ paramaṁ jagmur munayo ’tha paraṁtapa ॥

ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त सर्वतः । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम् । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि ॥

te rātrau śakunā bhūtvā saṁnyavartanta sarvataḥ । darśayanto yathāśakti tam apr̥cchan dvijottamam । śrotum icchāmahe brahman kiṁ pāpaṁ kr̥tavān asi ॥

ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योऽपराध्यति ॥

tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān । doṣataḥ kaṁ gamiṣyāmi na hi me ’nyo ’parādhyati ॥

राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः । प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम् ॥

rājā ca tam r̥ṣiṁ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ । prasādayām āsa tadā śūlastham r̥ṣisattamam ॥

यन्मयापकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम । प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि ॥

yan mayāpakr̥taṁ mohād ajñānād r̥ṣisattama । prasādaye tvāṁ tatrāhaṁ na me tvaṁ kroddhum arhasi ॥

एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः । कृतप्रसादो राजा तं ततः समवतारयत् ॥

evam uktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ । kr̥taprasādo rājā taṁ tataḥ samavatārayat ॥

अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह । अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥

avatārya ca śūlāgrāt tac chūlaṁ niścakarṣa ha । aśaknuvaṁś ca niṣkraṣṭuṁ śūlaṁ mūle sa cicchide ॥

स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः । स तेन तपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः । अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु कथ्यते ॥

sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaran muniḥ । sa tena tapasā lokān vijigye durlabhān paraiḥ । aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate ॥

स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित् । आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः ॥

sa gatvā sadanaṁ vipro dharmasya paramārthavit । āsanasthaṁ tato dharmaṁ dr̥ṣṭvopālabhata prabhuḥ ॥

किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता । यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया । शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम् ॥

kiṁ nu tad duṣkr̥taṁ karma mayā kr̥tam ajānatā । yasyeyaṁ phalanirvr̥ttir īdr̥śy āsāditā mayā । śīghram ācakṣva me tattvaṁ paśya me tapaso balam ॥

धर्म उवाच । पतंगकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता । कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन ॥

dharma uvāca । pataṁgakānāṁ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā । karmaṇas tasya te prāptaṁ phalam etat tapodhana ॥

अणीमाण्डव्य उवाच । अल्पेऽपराधे विपुलो मम दण्डस्त्वया कृतः । शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः संभविष्यसि ॥

aṇīmāṇḍavya uvāca । alpe ’parādhe vipulo mama daṇḍas tvayā kr̥taḥ । śūdrayonāv ato dharma mānuṣaḥ saṁbhaviṣyasi ॥

मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम् । आ चतुर्दशमाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम् । परेण कुर्वतामेवं दोष एव भविष्यति ॥

maryādāṁ sthāpayāmy adya loke dharmaphalodayām । ā caturdaśamād varṣān na bhaviṣyati pātakam । pareṇa kurvatām evaṁ doṣa eva bhaviṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः । धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etena tv aparādhena śāpāt tasya mahātmanaḥ । dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāv ajāyata ॥

धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः । दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः ॥

dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ । dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṁ ca hite rataḥ ॥