Sarga 98

हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे । सरसीव महाघर्मे सोपक्षीणे बभूवतुः ।। ६.९८. ॥

hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe | sarasīva mahāgharme sopakṣīṇe babhūvatuḥ || 6.98. ||

स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।। ६.९८. ॥

svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca | babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6.98. ||

प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः । बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम्। उवाच च समीपस्थं महोदरमरिन्दमम् ।। ६.९८. ॥

prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ | babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam| uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramarindamam || 6.98. ||

अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता । जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् ।। ६.९८. ॥

asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā | jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam || 6.98. ||

भर्तृपिण्डस्य कालो ऽयं निर्देष्टुं साधु युध्यताम् । । ६.९८. ॥

bhartṛpiṇḍasya kālo 'yaṃ nirdeṣṭuṃ sādhu yudhyatām | | 6.98. ||

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः । प्रविवेशारिसेनां तां पतङ्ग इव पावकम् ।। ६.९८. ॥

evamuktastathetyuktvā rākṣasendro mahodaraḥ | praviveśārisenāṃ tāṃ pataṅga iva pāvakam || 6.98. ||

ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः । भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ।। ६.९८. ॥

tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ | bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ || 6.98. ||

वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः । प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते रजनीचरान् ।। ६.९८. ॥

vānarāśca mahāsattvāḥ pragṛhya vipulāḥ śilāḥ | praviśyāribalaṃ bhīmaṃ jaghnuste rajanīcarān || 6.98. ||

महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः । चिच्छेद पाणिपादोरून् वानराणां महाहवे ।। ६.९८. ॥

mahodarastu saṅkruddhaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | ciccheda pāṇipādorūn vānarāṇāṃ mahāhave || 6.98. ||

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम् । दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः ।। ६.९८. ॥

tataste vānarāḥ sarve rākṣasairarditā bhṛśam | diśo daśa drutāḥ kecit kecit sugrīvamāśritāḥ || 6.98. ||

प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् । अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ।। ६.९८. ॥

prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm | abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram || 6.98. ||

प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् । चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीस्वरः ।। ६.९८. ॥

pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām | cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīsvaraḥ || 6.98. ||

तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः । असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ।। ६.९८. ॥

tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ | asambhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām || 6.98. ||

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा । निपपात शिला भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ।। ६.९८. ॥

rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā | nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam || 6.98. ||

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः । सालमुत्पाट्य चिक्षेप राक्षसे रणमूर्धनि ।। ६.९८. ॥

tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrcchitaḥ | sālamutpāṭya cikṣepa rākṣase raṇamūrdhani || 6.98. ||

शरैश्च विददारैनं शूरः परपुरञ्जयः । । ६.९८.१६ ।। ्च्छितः। स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ।। ६.९८.१७ ।। तः। आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन्। परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ।। ६.९८. ॥

śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapurañjayaḥ | | 6.98.16 || cchitaḥ| sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi || 6.98.17 || taḥ| āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan| parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān || 6.98. ||

तस्माद्धतहयाद्वीरः सो ऽवप्लुत्य महारथात् । गदां जग्राह सङ्क्रुद्धो राक्षसो ऽथ महोदरः ।। ६.९८. ॥

tasmāddhatahayādvīraḥ so 'vaplutya mahārathāt | gadāṃ jagrāha saṅkruddho rākṣaso 'tha mahodaraḥ || 6.98. ||

गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः । नर्दन्तौ गौवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ।। ६.९८. ॥

gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ | nardantau gauvṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau || 6.98. ||

ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः । ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः ।। ६.९८. ॥

tataḥ kruddho gadāṃ tasmai cikṣepa rajanīcaraḥ | jvalantīṃ bhāskarābhāsāṃ sugrīvāya mahodaraḥ || 6.98. ||

गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः । सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे। आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः ।। ६.९८. ॥

gadāṃ tāṃ sumahāghorāmāpatantīṃ mahābalaḥ | sugrīvo roṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave| ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ || 6.98. ||

पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले । । ६.९८.२३ ।। ोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे। ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात्। आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ।। ६.९८. ॥

papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale | | 6.98.23 || oṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave| tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt| āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam || 6.98. ||

स तमुद्यम्य चिक्षेप सो ऽप्यन्यां व्याक्षिपद्गदाम् । भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुर्धरणीतले ।। ६.९८. ॥

sa tamudyamya cikṣepa so 'pyanyāṃ vyākṣipadgadām | bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale || 6.98. ||

ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः । तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ।। ६.९८. ॥

tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ | tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 6.98. ||

जघ्नतुस्तौ तदा ऽन्योन्यं नेदतुश्च पुनःपुनः । तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले ।। ६.९८. ॥

jaghnatustau tadā 'nyonyaṃ nedatuśca punaḥpunaḥ | talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale || 6.98. ||

उत्पेततुस्ततस्तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् । भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ। जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परन्तपौ ।। ६.९८. ॥

utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam | bhujaiścikṣipaturvīrāvanyonyamaparājitau| jagmatustau śramaṃ vīrau bāhuyuddhe parantapau || 6.98. ||

आजहार ततः खड्गमदूरपरिवर्तिनम् । राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ।। ६.९८. ॥

ājahāra tataḥ khaḍgamadūraparivartinam | rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ || 6.98. ||

तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह । जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ।। ६.९८. ॥

tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha | jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ || 6.98. ||

तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् । उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ।। ६.९८. ॥

tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām | udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau || 6.98. ||

दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः । अन्योन्यमभिसङ्क्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ।। ६.९८. ॥

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau sutūrṇaṃ samparīyatuḥ | anyonyamabhisaṅkruddhau jaye praṇihitāvubhau || 6.98. ||

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः । महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ।। ६.९८. ॥

sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ | mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ || 6.98. ||

लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः । जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः ।। ६.९८. ॥

lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ | jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ || 6.98. ||

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले । तद्बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठते ।। ६.९८. ॥

nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale | tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhate || 6.98. ||

हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः । चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ।। ६.९८. ॥

hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ | cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ || 6.98. ||

विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः । विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः ।। ६.९८. ॥

viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasā dīnacetasaḥ | vidravanti tataḥ sarve bhayavitrastacetasaḥ || 6.98. ||

महोदरं तं विनिपात्य भूमौ महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम् । सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ।। ६.९८. ॥

mahodaraṃ taṃ vinipātya bhūmau mahāgireḥ kīrṇamivaikadeśam | sūryātmajastatra rarāja lakṣmyā sūryaḥ svatejobhirivāpradhṛṣyaḥ || 6.98. ||

अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः समरमुखे सुरयक्षसिद्धसङ्घैः । अवनितलगतैश्च भूतसङ्घैर्हरुषसमाकुलितैः स्तुतो महात्मा ।। ६.९८. ॥

atha vijayamavāpya vānarendraḥ samaramukhe surayakṣasiddhasaṅghaiḥ | avanitalagataiśca bhūtasaṅghairharuṣasamākulitaiḥ stuto mahātmā || 6.98. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ ||