Sarga 97

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः । बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा ।। ६.९७. ॥

tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ | babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhistadā || 6.97. ||

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसम्पातमेकतः । न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७. ॥

rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasampātamekataḥ | na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97. ||

ते ऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः । पावकार्चिस्समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ।। ६.९७. ॥

te 'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ | pāvakārcissamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ || 6.97. ||

प्लवङ्गानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः । स ययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ।। ६.९७. ॥

plavaṅgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ | sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ || 6.97. ||

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् । आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा ।। ६.९७. ॥

kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām | āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritastadā || 6.97. ||

सुग्रीवस्तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रवतो रणे । गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे ऽद्भुतं मनः ।। ६.९७. ॥

sugrīvastān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe | gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe 'dbhutaṃ manaḥ || 6.97. ||

आत्मनः सदृशं वीरः स तं निक्षिप्य वानरम् । सुग्रीवो ऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ।। ६.९७. ॥

ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraḥ sa taṃ nikṣipya vānaram | sugrīvo 'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ || 6.97. ||

पार्श्वतः पृष्टतश्चास्य सर्वे यूथपाधिपाः स्वयम् । अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्च महाद्रुमान् ।। ६.९७. ॥

pārśvataḥ pṛṣṭataścāsya sarve yūthapādhipāḥ svayam | anujahrurmahāśailān vividhāṃśca mahādrumān || 6.97. ||

स नर्दन् युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् । पातयन् विविधांश्चान्यान् जगामोत्तमराक्षसान् ।। ६.९७. ॥

sa nardan yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān | pātayan vividhāṃścānyān jagāmottamarākṣasān || 6.97. ||

ममन्थ च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः । युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ।। ६.९७. ॥

mamantha ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ | yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva || 6.97. ||

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह । अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने ।। ६.९७. ॥

rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha | aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṅgheṣu kānane || 6.97. ||

कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः । विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः ।। ६.९७. ॥

kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ | vikīrṇaśirasaḥ peturnikṛttā iva parvatāḥ || 6.97. ||

अथ सङ्क्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः । सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु निनदत्सु च ।। ६.९७. ॥

atha saṅkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ | sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu ninadatsu ca || 6.97. ||

विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः । रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ।। ६.९७. ॥

virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ | rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat || 6.97. ||

स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः । विनदन् भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत ।। ६.९७. ॥

sa taṃ dviradamāruhya virūpākṣo mahārathaḥ | vinadan bhīmanirhrādaṃ vānarānabhyadhāvata || 6.97. ||

सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे । स्थापयामास चोद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।। ६.९७. ॥

sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe | sthāpayāmāsa codvignān rākṣasān sampraharṣayan || 6.97. ||

स तु विद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा । चक्रोध स महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ।। ६.९७. ॥

sa tu viddhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā | cakrodha sa mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe || 6.97. ||

ततः पादपमुद्धृत्य शूरः सम्प्रधनो हरिः । अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तु महागजम् ।। ६.९७. ॥

tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ sampradhano hariḥ | abhipatya jaghānāsya pramukhe tu mahāgajam || 6.97. ||

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ।। ६.९७. ॥

sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ | apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca || 6.97. ||

गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् । राक्षसो ऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ।। ६.९७. ॥

gajāttu mathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān | rākṣaso 'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim || 6.97. ||

आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः । भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ।। ६.९७. ॥

ārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ | bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam || 6.97. ||

स हि तस्याभिसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् । विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ।। ६.९७. ॥

sa hi tasyābhisaṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām | virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām || 6.97. ||

स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुङ्गवः । अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा ।। ६.९७. ॥

sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṅgavaḥ | apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharattadā || 6.97. ||

तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः । मुहूर्तमभवद्वीरो विसञ्ज्ञ इव वानरः ।। ६.९७. ॥

tena khaḍgaprahāreṇa rakṣasā balinā hataḥ | muhūrtamabhavadvīro visañjña iva vānaraḥ || 6.97. ||

स तदा सहसोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे । मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि ।। ६.९७. ॥

sa tadā sahasotpatya rākṣasasya mahāhave | muṣṭiṃ saṃvartya vegena pātayāmāsa vakṣasi || 6.97. ||

मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः । तेन खड्गेन सङ्क्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे। कवचं पातयामास पद्भ्यामभिहतो ऽपतत् ।। ६.९७. ॥

muṣṭiprahārābhihato virūpākṣo niśācaraḥ | tena khaḍgena saṅkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe| kavacaṃ pātayāmāsa padbhyāmabhihato 'patat || 6.97. ||

स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् । तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ।। ६.९७. ॥

sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat | talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam || 6.97. ||

तलप्रहारं तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् । नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ।। ६.९७. ॥

talaprahāraṃ tadrakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam | naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasyatāḍayat || 6.97. ||

ततस्तु सङ्क्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः । मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा। स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ।। ६.९७. ॥

tatastu saṅkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ | mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā| sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ || 6.97. ||

ततो न्यपातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महत्तलम् । । ६.९७.३० ।। दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७. ॥

tato nyapātayat krodhācchaṅkhadeśe mahattalam | | 6.97.30 || dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97. ||

महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ । । ६.९७.३१ ।।।। दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७. ॥

mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau | | 6.97.31 |||| dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97. ||

पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं च समुद्वमन् । स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव ।। ६.९७. ॥

papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ ca samudvaman | srotobhyastu virūpākṣo jalaṃ prasravaṇādiva || 6.97. ||

विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम् । ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ।। ६.९७. ॥

vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenaṃ rudhirāplutam | dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam || 6.97. ||

स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् । करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ।। ६.९७. ॥

sphurantaṃ parivartantaṃ pārśvena rudhirokṣitam | karuṇaṃ ca vinardantaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum || 6.97. ||

तथा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् । बलार्णवौ सस्वनतुः सुभीमं महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ।। ६.९७. ॥

tathā tu tau saṃyati samprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām | balārṇavau sasvanatuḥ subhīmaṃ mahārṇavau dvāviva bhinnavelau || 6.97. ||

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन । बलं समस्तं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ।। ६.९७. ॥

vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena | balaṃ samastaṃ kapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimaṃ babhūva || 6.97. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptanavatitamaḥ sargaḥ ||