Sarga 92

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः । बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ।। ६.९२. ॥

rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave || 6.92. ||

ततः स जाम्बवन्तं च हनुमन्तं च वीर्यवान् । सन्निहत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ।। ६.९२. ॥

tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanumantaṃ ca vīryavān | sannihatya mahātejāstāṃśca sarvān vanaukasaḥ || 6.92. ||

आजगाम ततस्तीव्रं यत्र सुग्रीवराघवौ । विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ।। ६.९२. ॥

ājagāma tatastīvraṃ yatra sugrīvarāghavau | vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ || 6.92. ||

ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च । तस्थौ भ्रातृसमीपस्थ इन्द्रस्येव बृहस्पतिः ।। ६.९२. ॥

tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca | tasthau bhrātṛsamīpastha indrasyeva bṛhaspatiḥ || 6.92. ||

निष्टनन्निव चागम्य राघवाय महात्मने । आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ।। ६.९२. ॥

niṣṭananniva cāgamya rāghavāya mahātmane | ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham || 6.92. ||

रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना । न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ।। ६.९२. ॥

rāvaṇestu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā | nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ || 6.92. ||

श्रुत्वैतत्तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम् । प्रहर्षमतुलं लेभे रामो वाक्यमुवाच ह ।। ६.९२. ॥

śrutvaitattu mahāvīryo lakṣmaṇenendrajidvadham | praharṣamatulaṃ lebhe rāmo vākyamuvāca ha || 6.92. ||

साधु लक्ष्मण तुष्टो ऽस्मि कर्मणा सुकृतं कृतम् । रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय ।। ६.९२. ॥

sādhu lakṣmaṇa tuṣṭo 'smi karmaṇā sukṛtaṃ kṛtam | rāvaṇerhi vināśena jitamityupadhāraya || 6.92. ||

स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् । लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान् ।। ६.९२. ॥

sa taṃ śirasyupāghrāya lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam | lajjamānaṃ balāt snehādaṅkamāropya vīryavān || 6.92. ||

उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् । भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनःपुनरुदैक्षत ।। ६.९२. ॥

upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam | bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥpunarudaikṣata || 6.92. ||

शल्यसम्पीडितं शस्तं निश्वसन्तं तु लक्ष्मणम् । रामस्तु दुःखसन्तप्तस्तदा निश्वसितो भृशम् ।। ६.९२. ॥

śalyasampīḍitaṃ śastaṃ niśvasantaṃ tu lakṣmaṇam | rāmastu duḥkhasantaptastadā niśvasito bhṛśam || 6.92. ||

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् । उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वस्य पुरुषर्षभः ।। ६.९२. ॥

mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran | uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvasya puruṣarṣabhaḥ || 6.92. ||

कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा । अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि। अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि ।। ६.९२. ॥

kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakarmaṇā | adya manye hate putre rāvaṇaṃ nihataṃ yudhi| adyāhaṃ vijayī śatrau hate tasmin durātmani || 6.92. ||

रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे । छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यापश्रयः ।। ६.९२. ॥

rāvaṇasya nṛśaṃsasya diṣṭyā vīra tvayā raṇe | chinno hi dakṣiṇo bāhuḥ sa hi tasya vyāpaśrayaḥ || 6.92. ||

विभीषणहनूमद्भयां कृतं कर्म महद्रणे । अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथञ्चिद्विनिपातितः ।। ६.९२. ॥

vibhīṣaṇahanūmadbhayāṃ kṛtaṃ karma mahadraṇe | ahorātraistribhirvīraḥ kathañcidvinipātitaḥ || 6.92. ||

निरमित्रः कृतो ऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः । बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ।। ६.९२. ॥

niramitraḥ kṛto 'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ | balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam || 6.92. ||

तं पुत्रवधसन्तप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् । बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ।। ६.९२. ॥

taṃ putravadhasantaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam | balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam || 6.92. ||

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे । न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे ।। ६.९२. ॥

tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me | na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave || 6.92. ||

स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः । रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ।। ६.९२. ॥

sa taṃ bhrātaramāśvāsya pariṣvajya ca rāghavaḥ | rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt || 6.92. ||

सशल्यो ऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः । यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ।। ६.९२. ॥

saśalyo 'yaṃ mahāprājña saumitrirmitravatsalaḥ | yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara || 6.92. ||

विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः । ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ।। ६.९२. ॥

viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ | ṛkṣavānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām || 6.92. ||

ये चाप्यन्ये ऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा । ते ऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया ।। ६.९२. ॥

ye cāpyanye 'tra yudhyanti saśalyā vraṇinastathā | te 'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā || 6.92. ||

एवमुक्तस्तु रामेण महात्मा हरियूथपः । लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधिम् ।। ६.९२. ॥

evamuktastu rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ | lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadhim || 6.92. ||

स तस्या गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत । तथा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ।। ६.९२. ॥

sa tasyā gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata | tathā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca || 6.92. ||

विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया । सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदा ऽकरोत् ।। ६.९२. ॥

vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā | sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadā 'karot || 6.92. ||

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः । सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।। ६.९२. ॥

tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ | saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ || 6.92. ||

तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ।। ६.९२. ॥

tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān | avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyāḥ suciraṃ jaharṣire || 6.92. ||

अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा । हृष्टा बभूवुर्युधि यूथपेन्द्रा निपातितं शक्रजितं निशम्य ।। ६.९२. ॥

apūjayat karma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā | hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā nipātitaṃ śakrajitaṃ niśamya || 6.92. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvinavatitamaḥ sargaḥ ||