Sarga 91

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः । इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ।। ६.९१. ॥

sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ | indrajit paramakruddhaḥ samprajajvāla tejasā || 6.91. ||

तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् । विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ।। ६.९१. ॥

tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam | vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva || 6.91. ||

निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः । भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ।। ६.९१. ॥

nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ | bhartāraṃ na jahuryuddhe sampatantastatastataḥ || 6.91. ||

ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः । स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ।। ६.९१. ॥

tatastān rākṣasān sarvān harṣayan rāvaṇātmajaḥ | stuvāno harṣamāṇaśca idaṃ vacanamabravīt || 6.91. ||

तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः । नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ।। ६.९१. ॥

tamasā bahulenemāḥ saṃsaktāḥ sarvato diśaḥ | neha vijñāyate svo vā paro vā rākṣasottamāḥ || 6.91. ||

धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै । अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगम् ।। ६.९१. ॥

dhṛṣṭaṃ bhavanto yudhyantu harīṇāṃ mohanāya vai | ahaṃ tu rathamāsthāya āgamiṣyāmi saṃyugam || 6.91. ||

तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे काननौकसः । न युद्ध्येयुर्दुरात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ।। ६.९१. ॥

tathā bhavantaḥ kurvantu yatheme kānanaukasaḥ | na yuddhyeyurdurātmānaḥ praviṣṭe nagaraṃ mayi || 6.91. ||

इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ।। ६.९१. ॥

ityuktvā rāvaṇasuto vañcayitvā vanaukasaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ rathahetoramitrahā || 6.91. ||

स रथं भूषयित्वा तु रुचिरं हेमभूषितम् । प्रासासिशतसम्पूर्णं युक्तं परमवाजिभिः ।। ६.९१. ॥

sa rathaṃ bhūṣayitvā tu ruciraṃ hemabhūṣitam | prāsāsiśatasampūrṇaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ || 6.91. ||

अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना । आरुरोह महातेजा रावणिः समितिञ्जयः ।। ६.९१. ॥

adhiṣṭhitaṃ hayajñena sūtenāptopadeśinā | āruroha mahātejā rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ || 6.91. ||

स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः । निर्ययौ नगरात्तूर्णं कृतान्तबलचोदितः ।। ६.९१. ॥

sa rākṣasagaṇairmukhyairvṛto mandodarīsutaḥ | niryayau nagarāttūrṇaṃ kṛtāntabalacoditaḥ || 6.91. ||

सो ऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परवीरहा । आभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ।। ६.९१. ॥

so 'bhiniṣkramya nagarādindrajit paravīrahā | ābhyayājjavanairaśvairlakṣmaṇaṃ savibhīṣaṇam || 6.91. ||

ततो रथस्तमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम् । वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः। विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात्तस्य धीमतः ।। ६.९१. ॥

tato rathastamālokya saumitrī rāvaṇātmajam | vānarāśca mahāvīryā rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ| vismayaṃ paramaṃ jagmurlāghavāttasya dhīmataḥ || 6.91. ||

रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे वानरयूथपान् । पातयामास बाणौघैः शतशो ऽथ सहस्रशः ।। ६.९१. ॥

rāvaṇiścāpi saṅkruddho raṇe vānarayūthapān | pātayāmāsa bāṇaughaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 6.91. ||

स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिञ्जयः । हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः ।। ६.९१. ॥

sa maṇḍalīkṛtadhanū rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ | harīnabhyahanat kruddhaḥ paraṃ lāghavamāsthitaḥ || 6.91. ||

ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः । सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः ।। ६.९१. ॥

te vadhyamānā harayo nārācairbhīmavikramāḥ | saumitriṃ śaraṇaṃ prāptāḥ prajāpatimiva prajāḥ || 6.91. ||

ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः । चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ।। ६.९१. ॥

tataḥ samarakopena jvalito raghunandanaḥ | ciccheda kārmukaṃ tasya darśayan pāṇilāghavam || 6.91. ||

सो ऽन्यत् कार्मुकमादय सज्यं चक्रे त्वरन्निव । तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ।। ६.९१. ॥

so 'nyat kārmukamādaya sajyaṃ cakre tvaranniva | tadapyasya tribhirbāṇairlakṣmaṇo nirakṛntata || 6.91. ||

अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः । विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ।। ६.९१. ॥

athainaṃ chinnadhanvānamāśīviṣaviṣopamaiḥ | vivyādhorasi saumitrī rāvaṇiṃ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6.91. ||

ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिस्सृताः । निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ।। ६.९१. ॥

te tasya kāyaṃ nirbhidya mahākārmukanissṛtāḥ | nipeturdharaṇīṃ bāṇā raktā iva mahoragāḥ || 6.91. ||

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः । जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ।। ६.९१. ॥

sa bhinnavarmā rudhiraṃ vaman vaktreṇa rāvaṇiḥ | jagrāha kārmukaśreṣṭhaṃ dṛḍhajyaṃ balavattaram || 6.91. ||

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः । ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दरः ।। ६.९१. ॥

sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva purandaraḥ || 6.91. ||

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः । अवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ।। ६.९१. ॥

muktamindrajitā tattu śaravarṣamarindamaḥ | avārayadasambhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam || 6.91. ||

दर्शयामास च तदा रावणिं रघुनन्दनः । असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ।। ६.९१. ॥

darśayāmāsa ca tadā rāvaṇiṃ raghunandanaḥ | asambhrānto mahātejāstadadbhutamivābhavat || 6.91. ||

ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे । । ६.९१. ॥

tatastān rākṣasān sarvāṃstribhirekaikamāhave | | 6.91. ||

अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन् । राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत् ।। ६.९१. ॥

avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ sampradarśayan | rākṣasendrasutaṃ cāpi bāṇaughaiḥ samatāḍayat || 6.91. ||

सो ऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना । असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान् ।। ६.९१. ॥

so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrughātinā | asaktaṃ preṣayāmāsa lakṣmaṇāya bahūn śarān || 6.91. ||

तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद रघुनन्दनः । सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः। शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा ।। ६.९१. ॥

tānaprāptān śitairbāṇaiściccheda raghunandanaḥ | sāratherasya ca raṇe rathino rathasattamaḥ| śiro jahāra dharmātmā bhallenānataparvaṇā || 6.91. ||

असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः । मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।। ६.९१. ॥

asūtāste hayāstatra rathamūhuraviklavāḥ | maṇḍalānyabhidhāvantastadadbhutamivābhavat || 6.91. ||

अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्द्दढविक्रमः । प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे ।। ६.९१. ॥

amarṣavaśamāpannaḥ saumitrirddaḍhavikramaḥ | pratyaviddhyaddhayāṃstasya śarairvitrāsayan raṇe || 6.91. ||

अमृष्यमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो बली । विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम् ।। ६.९१. ॥

amṛṣyamāṇastatkarma rāvaṇasya suto balī | vivyādha daśabhirbāṇaiḥ saumitriṃ tamamarṣaṇam || 6.91. ||

ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः । विलयं जग्मुराहत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ।। ६.९१. ॥

te tasya vajrapratimāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ | vilayaṃ jagmurāhatya kavacaṃ kāñcanaprabham || 6.91. ||

अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः । ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित्। अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं च प्रदर्शयन् ।। ६.९१. ॥

abhedyakavacaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ | lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit| avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ ca pradarśayan || 6.91. ||

तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः । रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ।। ६.९१. ॥

taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ | raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ || 6.91. ||

स तथा ह्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे । तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः। विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ।। ६.९१. ॥

sa tathā hyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe | tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ| vikṛṣyendrajito yuddhe vadane śubhakuṇḍale || 6.91. ||

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ । अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ।। ६.९१. ॥

lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau | anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau || 6.91. ||

ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ । रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।। ६.९१. ॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgau lakṣmaṇendrajitāvubhau | raṇe tau rejaturvīrau puṣpitāviva kiṃśukau || 6.91. ||

तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ । घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ।। ६.९१. ॥

tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau | ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye || 6.91. ||

ततः समरकोपेन संयुक्तो रावणात्मजः । विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ।। ६.९१. ॥

tataḥ samarakopena saṃyukto rāvaṇātmajaḥ | vibhīṣaṇaṃ tribhirbāṇairvivyādha vadane śubhe || 6.91. ||

अयोमुखैस्त्रिर्भिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान् ।। ६.९१. ॥

ayomukhaistrirbhirviddhvā rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam | ekaikenābhivivyādha tān sarvān hariyūthapān || 6.91. ||

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान् । विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ।। ६.९१. ॥

tasmai dṛḍhataraṃ kruddho jaghāna gadayā hayān | vibhīṣaṇo mahātejā rāvaṇeḥ sa durātmanaḥ || 6.91. ||

स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः । रथशक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ।। ६.९१. ॥

sa hatāśvādavaplutya rathānnihatasāratheḥ | rathaśaktiṃ mahātejāḥ pitṛvyāya mumoca ha || 6.91. ||

तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः । चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधा सा ऽपतद्भुवि ।। ६.९१. ॥

tāmāpatantīṃ samprekṣya sumitrānandavardhanaḥ | ciccheda niśitairbāṇairdaśadhā sā 'patadbhuvi || 6.91. ||

तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः । वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ।। ६.९१. ॥

tasmai dṛḍhadhanuḥ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ | vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān || 6.91. ||

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः । बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ।। ६.९१. ॥

te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ | babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ || 6.91. ||

स पितृव्याय सङ्क्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे । उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ।। ६.९१. ॥

sa pitṛvyāya saṅkruddha indrajiccharamādade | uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ || 6.91. ||

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् । लक्ष्मणो ऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ।। ६.९१. ॥

taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam | lakṣmaṇo 'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ || 6.91. ||

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने स्वस्मै दत्तं महात्मना । दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।। ६.९१. ॥

kubereṇa svayaṃ svapne svasmai dattaṃ mahātmanā | durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ || 6.91. ||

तयोस्ते धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः । विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः ।। ६.९१. ॥

tayoste dhanuṣī śreṣṭhe bāhubhiḥ parighopamaiḥ | vikṛṣyamāṇe balavat krauñcāviva cukūjatuḥ || 6.91. ||

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ । विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ।। ६.९१. ॥

tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau | vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā || 6.91. ||

तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ । मुखेन मुखमाहत्य सन्निपेततुरोजसा ।। ६.९१. ॥

tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau | mukhena mukhamāhatya sannipetaturojasā || 6.91. ||

सन्निपातस्तयोरासीच्छरयोर्घोररूपयोः । सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जो ऽग्निर्दारुणो ऽभवत् ।। ६.९१. ॥

sannipātastayorāsīccharayorghorarūpayoḥ | sadhūmavisphuliṅgaśca tajjo 'gnirdāruṇo 'bhavat || 6.91. ||

तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं सन्निपत्य च । सङ्ग्रामे शतधा यान्तौ मेदिन्यां विनिपेततुः ।। ६.९१. ॥

tau mahāgrahasaṅkāśāvanyonyaṃ sannipatya ca | saṅgrāme śatadhā yāntau medinyāṃ vinipetatuḥ || 6.91. ||

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि । व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ।। ६.९१. ॥

śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani | vrīḍitau jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitau tadā || 6.91. ||

सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे । । ६.९१. ॥

susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade | | 6.91. ||

रौद्रं महेन्द्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि निष्ठितः । तेन तद्विहतं त्वस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम् ।। ६.९१. ॥

raudraṃ mahendrajidyuddhe vyasṛjadyudhi niṣṭhitaḥ | tena tadvihataṃ tvastraṃ vāruṇaṃ paramādbhutam || 6.91. ||

ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः । आग्नेयं सन्दधे दीप्तं स लोकं सङ्क्षिपन्निव ।। ६.९१. ॥

tataḥ kruddho mahātejā indrajit samitiñjayaḥ | āgneyaṃ sandadhe dīptaṃ sa lokaṃ saṅkṣipanniva || 6.91. ||

सौरेणास्त्रेण तद्वीरो लक्ष्मणः प्रत्यवारयत् । । ६.९१. ॥

saureṇāstreṇa tadvīro lakṣmaṇaḥ pratyavārayat | | 6.91. ||

अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः । आसुरं शत्रुनाशाय घोरमस्त्रं समाददे ।। ६.९१. ॥

astraṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ | āsuraṃ śatrunāśāya ghoramastraṃ samādade || 6.91. ||

तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः । शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः ।। ६.९१. ॥

tasmāccāpādviniṣpeturbhāsvarāḥ kūṭamudgarāḥ | śūlāni ca bhuśuṇḍyaśca gadāḥ khaḍgāḥ paraśvadhāḥ || 6.91. ||

तद्दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रमथासुरम् । अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशत्रुविनाशनम्। माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ।। ६.९१. ॥

taddṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ saṅkhye ghoramastramathāsuram | avāryaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaśatruvināśanam| māheśvareṇa dyutimāṃstadastraṃ pratyavārayat || 6.91. ||

तयोः सुतुमुलं युद्धं सम्बभूवाद्भुतोपमम् । गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ।। ६.९१. ॥

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sambabhūvādbhutopamam | gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan || 6.91. ||

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम् । भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ।। ६.९१. ॥

bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararakṣasām | bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau || 6.91. ||

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुडोरगाः । शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ।। ६.९१. ॥

ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuḍoragāḥ | śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe || 6.91. ||

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे राघवानुजः । हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ।। ६.९१. ॥

athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ sandadhe rāghavānujaḥ | hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāraṇam || 6.91. ||

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् । सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ।। ६.९१. ॥

supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam | suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram || 6.91. ||

दुरावारं दुर्विषह्यं राक्षसानां भयावहम् । आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम् ।। ६.९१. ॥

durāvāraṃ durviṣahyaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham | āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṅghaiḥ samarcitam || 6.91. ||

येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः । पुरा दैवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ।। ६.९१. ॥

yena śakro mahātejā dānavānajayat prabhuḥ | purā daivāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ || 6.91. ||

तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् । शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसन्दधे ।। ६.९१. ॥

tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam | śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisandadhe || 6.91. ||

सन्धायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम् । सज्यमायम्य दुर्धर्षं कालो लोकक्षये यथा ।। ६.९१. ॥

sandhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam | sajyamāyamya durdharṣaṃ kālo lokakṣaye yathā || 6.91. ||

सन्धाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् । लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।। ६.९१. ॥

sandhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt | lakṣmīvām̐llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ || 6.91. ||

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि । पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः शरैनं जहि रावणिम् ।। ६.९१. ॥

dharmātmā satyasandhaśca rāmo dāśarathiryadi | pauruṣe cāpratidvandvaḥ śarainaṃ jahi rāvaṇim || 6.91. ||

इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् । लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति। ऐन्द्रास्त्रेण समायोज्य लक्ष्मणः परवीरहा ।। ६.९१. ॥

ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam | lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati| aindrāstreṇa samāyojya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6.91. ||

स शिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले ।। ६.९१. ॥

sa śiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam | pramathyendrajitaḥ kāyāt pātayāmāsa bhūtale || 6.91. ||

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् । तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ।। ६.९१. ॥

tadrākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat | tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam || 6.91. ||

हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः । कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ।। ६.९१. ॥

hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ | kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ || 6.91. ||

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः । हृष्यन्तो निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ।। ६.९१. ॥

cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ | hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā || 6.91. ||

अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम् । अभिजज्ञे च सन्नादो गन्धर्वाप्सरसामपि ।। ६.९१. ॥

athāntarikṣe devānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | abhijajñe ca sannādo gandharvāpsarasāmapi || 6.91. ||

पतितं तमभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः । वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ।। ६.९१. ॥

patitaṃ tamabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ | vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ || 6.91. ||

वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः । लङ्कामभिमुखाः सस्त्रुर्नष्टसञ्ज्ञाः प्रधाविताः ।। ६.९१. ॥

vānarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ | laṅkāmabhimukhāḥ sastrurnaṣṭasañjñāḥ pradhāvitāḥ || 6.91. ||

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः । त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान् ।। ६.९१. ॥

dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ | tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭiśāsiparaśvadhān || 6.91. ||

केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः । समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः ।। ६.९१. ॥

kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ | samudre patitāḥ kecit kecit parvatamāśritāḥ || 6.91. ||

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ । राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ।। ६.९१. ॥

hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau | rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata || 6.91. ||

यथा ऽस्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः । तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ।। ६.९१. ॥

yathā 'staṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ | tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ || 6.91. ||

शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः । स बभूव महातेजा व्यपास्तगतजीवितः ।। ६.९१. ॥

śāntaraśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ | sa babhūva mahātejā vyapāstagatajīvitaḥ || 6.91. ||

प्रशान्तपीडाबहुलो नष्टारिष्टः प्रतापवान् । बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ।। ६.९१. ॥

praśāntapīḍābahulo naṣṭāriṣṭaḥ pratāpavān | babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā || 6.91. ||

हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः । जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ।। ६.९१. ॥

harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ | jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi || 6.91. ||

आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः । । ६.९१. ॥

ākāśe cāpi devānāṃ śuśruve dundubhisvanaḥ | | 6.91. ||

नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः । । ६.९१. ॥

nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvaiśca mahātmabhiḥ | | 6.91. ||

ववृषुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमभूत्तदा । प्रशशंसुर्हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ।। ६.९१. ॥

vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi tadadbhutamabhūttadā | praśaśaṃsurhate tasmin rākṣase krūrakarmaṇi || 6.91. ||

शुद्धा आपो दिशश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः । । ६.९१. ॥

śuddhā āpo diśaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ | | 6.91. ||

आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे । ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः। विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ।। ६.९१. ॥

ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe | ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ| vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti || 6.91. ||

ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः । तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम् ।। ६.९१. ॥

tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ | tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṅgavam || 6.91. ||

विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः । विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ।। ६.९१. ॥

vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ | vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam || 6.91. ||

क्ष्वेलन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ।। ६.९१. ॥

kṣvelantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ | labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire || 6.91. ||

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः । लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं विश्रावयंस्तदा ।। ६.९१. ॥

lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ | lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ viśrāvayaṃstadā || 6.91. ||

अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः । चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः ।। ६.९१. ॥

anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ | cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ || 6.91. ||

तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म । परममुपलभन् मनः प्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ।। ६.९१. ॥

tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma | paramamupalabhan manaḥ praharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ || 6.91. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekanavatitamaḥ sargaḥ ||