Ramayana · Sarga 6.87

Sarga 87

सर्गः 87

Vibheeshana tells Lakshmana that Indrajith should be killed before the completion of fire sacrifice started by Indrajith

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 30 / 31Hindi 30 / 31Word meanings 29 / 31Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
87.1VR-6-87-1

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः । धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम ह ।। ६.८७. ॥

evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ | dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma ha || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःheसौमित्रिम्Saumithriएवम्in that mannerउक्त्वाhaving spokenजातहर्षःsatisfiedधनुष्पाणिम्wielding bowनhimआदायtakingजगामwent
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVibheeshana, having spoken that way, Saumithri was satisfied. Wielding a bow Saumithri went quickly with Vibheeshana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह कहकर हर्षित विभीषण धनुष हाथ में लिये लक्ष्मण को साथ लेकर शीघ्रता से आगे बढ़ चले

Hinglish
87.2VR-6-87-2

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् । दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ।। ६.८७. ॥

avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam | darśayāmāsa tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterअविदूरम्little distanceगत्वाwentमहत्greatवनम्forestप्रविश्यenteredलक्ष्मणायwith Lakshmanaतत्thenकर्मWhat to doदर्शयामासshowed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Vibheeshana followed Lakshmana for a small distance to the forest and showed him What to do.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कुछ ही दूर जाकर तथा एक विशाल वन में प्रवेश करके विभीषण ने लक्ष्मण को वह स्थान दिखाया, जहाँ इन्द्रजित् अपना अनुष्ठान कर रहा था

Hinglish
87.3VR-6-87-3

नीलजीमूतसङ्काशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् । तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ।। ६.८७. ॥

nīlajīmūtasaṅkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam | tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेजस्वीbrilliantरावणभ्राताRavana's brotherलक्ष्मणायto Lakshmanaनीलजीमूतसङ्काशम्resembling dark cloudsभीमदर्शनम्frightening to lookन्यग्रोधम्a banyan treeलक्ष्मणायन्यवेदयत्showed to Lakshmana
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVibheeshana, the brilliant brother of Ravana, showed Lakshmana a banyan tree resembling a dark cloud, frightening to look at.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तेजस्वी रावण-भ्राता विभीषण ने लक्ष्मण को नीले मेघ-सा काला, भयंकर दिखने वाला वह न्यग्रोध वृक्ष दिखाया

Hinglish
87.4VR-6-87-4

इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः । उपहृत्य ततः पश्चात् सङ्ग्राममभिवर्तते ।। ६.८७. ॥

ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātmajaḥ | upahṛtya tataḥ paścāt saṅgrāmamabhivartate || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलवान्mightyरावणात्मजःRavana's sonइहhereभूतानाम्for all beingsउपहारम्oblationsउपहृत्यhaving offeredपश्चात्after thatसङ्ग्रामम्to battlefieldअभिवर्ततेcomes
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Mighty son of Ravana having offered oblations for all beings he comes to the battlefield. (Said Vibheeshana)"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहीं वह बलवान् रावणपुत्र भूतों को बलि अर्पित करके, उसके बाद ही युद्ध की ओर प्रवृत्त होता है

Hinglish
87.5VR-6-87-5

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः । निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।। ६.८७. ॥

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ | nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterराक्षसःRakshasaसर्वभूतानाम्for all beingsभवतिbecomesसमरेbattleशत्रून्enemiesनिहन्तिkillsशरोत्तमैःbest arrowsबध्नातिbinds
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Thereafter he becomes invisible for all beings and kills his enemies with the best of arrows and binds them."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसके बाद वह राक्षस सब प्राणियों के लिये अदृश्य हो जाता है, और युद्ध में अपने उत्तम बाणों से शत्रुओं का वध तथा बन्धन करता है

Hinglish
87.6VR-6-87-6

तमप्रविष्टन्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् । विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ।। ६.८७. ॥

tamapraviṣṭanyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam | vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न्यग्रोधम्banyan treeअप्रविष्टम्enteringबलिनम्mightyसरथम्his chariotसाश्वसारथिम्horses and charioteerतम्themरावणात्मजम्Indrajithदीप्टै:flamingशरैःarrowsविध्वंसयdestroy
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Before he enters the banyan tree, you destroy Indrajith, with his chariot, horses and charioteer by the flaming arrows"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इससे पहले कि वह बलवान् रावणपुत्र इस न्यग्रोध वृक्ष में प्रवेश करे, अपने तीखे बाणों से उसे रथ, घोड़ों तथा सारथी-सहित नष्ट कर दो’

Hinglish
87.7VR-6-87-7

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः ।। ६.८७. ॥

tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ | babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayan dhanuḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःbrilliantमित्रनन्दनःdelight of friendsसौमित्रिःSaumithriतथेतिlike thatउक्त्वाspokenचित्रम्wonderfulधनुःbowविस्फारयन्twangingतत्रthereअवस्थितःstoodबभूवremained
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBrilliant Saumithri, delighted by his friends, twanging his wonderful bow stood there, after Vibheeshana had spoken to him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसा ही होगा’ कहकर मित्रों को आनन्द देने वाले तेजस्वी सौमित्र लक्ष्मण अपना सुन्दर धनुष ताने वहीं डट गये

Hinglish
87.8VR-6-87-8

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः । इन्द्रजित् कवची धन्वी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ।। ६.८७. ॥

sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ | indrajit kavacī dhanvī sadhvajaḥ pratyadṛśyata || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलवान्endowed with mighty prowessकवचीshieldखङ्गीswordसःइन्द्रजित्that Indrajithअग्निवर्णेनglowing like goldरथेनin the chariotप्रत्यदृश्यतappeared
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndrajith, who was endowed with mighty prowess, armed with shield and sword, appeared like glowing gold in the chariot decorated with a post.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तभी वह बलवान् रावणपुत्र इन्द्रजित् अपने अग्नि-वर्ण रथ पर, कवच और तलवार धारण किये, ध्वजा-सहित प्रकट हुआ

Hinglish
87.9VR-6-87-9

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् । समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे ।। ६.८७. ॥

tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam | samāhvaye tvāṃ samare samyagyuddhaṃ prayaccha me || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःhighly energeticअपराजितम्who has never been defeatedतम्himपौलस्त्यम्of Paulastya clanउवाचsaidताम्to himसमरेin battleसमाह्वयेchallenging youसम्यक्encounterमेmeयुद्धम्fightप्रयच्छdirectly
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLakshmana of extraordinary energy, spoke to Indrajith of the Paulastya clan," I challenge you to fight in battle directly. Fight with me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस तेजस्वी लक्ष्मण ने उस अपराजित पौलस्त्य इन्द्रजित् से कहा—‘मैं तुझे युद्ध के लिये ललकारता हूँ; मुझसे उचित युद्ध कर’

Hinglish
87.10VR-6-87-10

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ।। ६.८७. ॥

evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayउक्तःhaving spokenमहातेजाःhighly energeticमनस्वीmindedरावणात्मजःIndrajithतत्रthereविभीषणम्to Vibheeshanaदृष्टवाseeingपरुषम्harshवाक्यम्wordsअब्रवीत्spoken
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving spoken that way, highly energetic and strong minded Indrajith seeing Vibheeshana spoke to him harshly as follows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर उस तेजस्वी, अभिमानी रावणपुत्र ने वहाँ विभीषण को देखकर कठोर वचन कहे—

Hinglish
87.11VR-6-87-11

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम । कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ।। ६.८७. ॥

iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama | kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसRakshasaत्वम्youइहhereममmyपितुःfatherसाक्षात्realभ्राताbrotherममmyपितृव्यःfather tooपुत्रस्यकथम्with son howद्रुह्यसिhostile
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Rakshasa! You are born here and brought up by my father. You are my father'sbrother also. How can you be hostile to your son?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तू यहीं जन्मा और पला, साक्षात् मेरे पिता का भाई है; हे राक्षस, मेरा चाचा होकर भी तू अपने भतीजे के साथ द्रोह कैसे कर रहा है?

Hinglish
87.12VR-6-87-12

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते । प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ।। ६.८७. ॥

na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate | pramāṇaṃ na ca saudaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्मतेevil mindedधर्मदूषणvitiating righteousnessतवyourज्ञातित्वम्raceन प्रमाणम्not valuingसौहार्दम्affectionनnotजातिःclanनnotसौदर्यम्brotherly feelingनnotधर्मःrighteousnessनnot
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Evil minded Vibheeshana! You are vitiating righteousness, have no value to your race, no affection to your clan, no brotherly feeling and have no righteousness."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हे दुर्बुद्धि! न तुझे कुटुम्ब का ध्यान है, न मैत्री का, न जाति का; हे धर्म को कलंकित करने वाले, न तुझे भाईचारे का प्रमाण है और न ही धर्म का

Hinglish
87.13VR-6-87-13

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः । यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ।। ६.८७. ॥

śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ | yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्बुद्धेevil mindedत्वम्youशोच्यःthinkसाधुभिःpitiableनिन्दनीयश्चblamedअसिalsoयःत्वम्yourस्वजनम्your own peopleउत्सृज्यsoughtपरभृत्यत्वम्enemy's protectionआगतःcame
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"You are evil minded, think. You are pitiable and to be blamed for you have abandoned your own people and sought the enemy's protection."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हे दुर्बुद्धि! तू शोचनीय है और सज्जनों द्वारा निन्दा के योग्य है, जो अपने स्वजन को त्यागकर पराये की सेवा में लग गया है

Hinglish
87.14VR-6-87-14

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् । क्वच स्वजनसंवासः क्वच नीचपराश्रयः ।। ६.८७. ॥

naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram | kvaca svajanasaṃvāsaḥ kvaca nīcaparāśrayaḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वजनसम्वासःliving with own peopleक्व चis it thatनीचपराश्रयःseeking refuge from strangersक्वचis it thatएतत्thisमहत्greatअन्तरम्understandingत्वम्youशिथिलयताslackenedबुद्ध्याintellectन वेसतिnot knowing
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"You do not seem to have an understanding of the difference between living with one's own people and seeking refuge from strangers. Your intellect has slackened you are not knowing."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपनी शिथिल बुद्धि के कारण तू इस बड़े अन्तर को समझ ही नहीं पाता—कहाँ अपने स्वजनों के साथ रहना, और कहाँ किसी नीच का आश्रय लेना!

Hinglish
87.15VR-6-87-15

गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणो ऽपि वा । निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ।। ६.८७. ॥

guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo 'pi vā | nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परजनःothersगुणवान्वाvirtuousस्वजनःown peopleनिर्गुणोपिवाnot virtuous alsoनिर्गुणःnot virtuousस्वजनःown peopleश्रेयान्welfareयःthat whichपरःothersसःheपरएवहिeven if he
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Even if others are virtuous and your own people are not virtuous also one should seek the refuge of one's own people. Strangers are always strangers."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणः अपि वा । निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः

Hinglish
87.16VR-6-87-16

यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते । स स्वपक्षे क्षयं प्राप्ते पश्चात्तैरेव हन्यते ।। ६.८७. ॥

yaḥ svapakṣaṃ parityajya parapakṣaṃ niṣevate | sa svapakṣe kṣayaṃ prāpte paścāttaireva hanyate || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःhe whoस्वपक्षम्own sideपरित्यज्यrenouncingपरपक्षम्others sideनिषेवतेseeks refugeस्वपक्षेown sideक्ष्यम्destructionप्राप्तेhappensपश्चात्whose refuge was soughtतैरेवby them onlyहन्यतेdestroyed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"He who renounces his own kind and seeks refuge from others, will be destroyed by others whose refuge he sought when his own people are destroyed."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो अपना पक्ष छोड़कर पराये पक्ष की सेवा करता है, अपने पक्ष के नष्ट हो जाने पर वह बाद में उन्हीं के हाथों मारा जाता है

Hinglish
87.17VR-6-87-17

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर । स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ।। ६.८७. ॥

niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara | svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रावणानुजRavana's brotherनिशाचरnight rangerतेyouइयम्thisयादृशीwayनिरनुक्रोशताruthlessnessपौरुषम्manlinessस्वजनेनown peopleत्वयाby youशक्यम्is possible
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Ravana's brother! You have shown ruthlessness this way. O night ranger! Only you could exhibit this kind of manliness."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हे निशाचर! तेरी यह जो निर्दयता है, हे रावणानुज, ऐसा पौरुष तो तुझे अपने स्वजनों के प्रति ही दिखाना चाहिये था’

Hinglish
87.18VR-6-87-18

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः । । ६.८७. ॥

ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | | 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भ्रातृपुत्रेणbrother's sonइतिthusविभीषणःVibheeshanaप्रत्युवाचreplied backराक्षसRakshasaमछचीलम्my dispositionअजानन्निवas though you did not knowकिम्whyविकत्थसेspeak like this
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndrajith having spoken like that, Vibheeshana replied," why do you speak like that as though you do not know my disposition?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने भतीजे की यह बात सुनकर विभीषण ने उत्तर दिया—‘मानो मेरे स्वभाव को न जानते हुए ही, हे राक्षस, तू क्यों इतनी डींगें हाँक रहा है?

Hinglish
87.19VR-6-87-19

अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे । राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।। ६.८७. ॥

ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase | rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
असाधोimpiousराक्षसेन्द्रसुतson of Rakshasa kingगौरवात्respectfullyपारुष्यम्manlinessत्यजrenounceअहम्Iक्रूरकर्मणाम्cruel deedsरक्षसाम्Rakshasasकुलेclanजातःयद्यपिthough bornनृणाम्kingयःhe whoप्रथमःprimaryगुणःqualityतत्thatमेIअराक्षसम्not Rakshasa likeशीलम्nature
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Impious son of Rakshasa king! Though born in the Rakshasa clan I renounced cruel deeds and followed respectfully manliness as my primary quality. My nature is not like that of Rakshasas."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हे राक्षसराज-पुत्र, हे दुष्ट! सम्मान के कारण अपनी कठोरता त्याग दे। यद्यपि मैं क्रूरकर्मा राक्षसों के कुल में जन्मा हूँ, तथापि मनुष्यों का जो प्रथम गुण है, वही मेरा स्वभाव है—राक्षसों-सा नहीं

Hinglish
87.20VR-6-87-20

कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् । गुणो ऽयं प्रथमो नृणां तन्मे शीलमराक्षसम् ।। ६.८७. ॥

kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām | guṇo 'yaṃ prathamo nṛṇāṃ tanme śīlamarākṣasam || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iदारुणेनcruelन रमेnot revelअधर्मेण चunrighteousnessन रमेवैnot followविषमशीलोऽपिof unfavourable dispositionभ्राताa brotherभ्रात्राby a brotherकथम्how निरस्यते expelled
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I do not delight in cruel deeds, nor follow unrighteousness. Or else because of unfavourable disposition how can a brother be expelled by a brother?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मुझे न तो क्रूरता में आनन्द आता है, न अधर्म में; भला किसी भाई का स्वभाव विषम होने मात्र से उसे कैसे त्यागा जा सकता है?

Hinglish
87.21VR-6-87-21

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे । भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ।। ६.८७. ॥

na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame | bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मात्righteousप्रच्युतशीलम्who has renouncedपापनिश्चयम्of sinful deedsपुरुषम्manहस्तात्from handआशीविषंयथाvenomous serpentत्यक्त्वाrenouncingसुखम्happinessअवाप्नोतिattains
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The association of one who has renounced righteousness and is of sinful deeds is left by a righteous man who undoubtedly attains happiness, is like shaking of a venomous serpent from the hand."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो पुरुष धर्म से च्युत तथा पाप में दृढ़ हो चुका है, उसे त्यागकर मनुष्य वैसे ही सुख पाता है, जैसे हाथ से विषधर सर्प को छोड़ देने पर

Hinglish
87.22VR-6-87-22

धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम् । त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा ।। ६.८७. ॥

dharmāt pracyutaśīlaṃ hi puruṣaṃ pāpaniścayam | tyaktvā sukhamavāpnoti hastādāśīviṣaṃ yathā || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परस्वहरणेseizing property of othersयुक्तम्unitedपरदाराभिमर्शकम्with others wifeदुरात्मानम्evil mindednessप्रज्वलितम्burningवेश्मयथाlike houseत्याज्यम्getting out
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Seizing the property of others, uniting with others wife, evil mindedness is said to be given up like getting out of a burning house."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो दूसरों का धन हड़पने में लगा हो, दूसरों की स्त्रियों पर कुदृष्टि रखता हो, ऐसे दुरात्मा को त्याग देना चाहिये, जैसे जलते हुए घर को त्याग दिया जाता है, ऐसा कहा गया है

Hinglish
87.23VR-6-87-23

हिंसापरस्वहरणे परदाराभिमर्शनम् । त्याज्यमाहुर्दुराचारं वेश्म प्रज्वलितं यथा ।। ६.८७. ॥

hiṃsāparasvaharaṇe paradārābhimarśanam | tyājyamāhurdurācāraṃ veśma prajvalitaṃ yathā || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परस्वानाम्others wealthहरणम्stealingपरदाराभिमर्शनम्possessing others wifeसुहृदाम्friendsअतिशङ्का चdistrustingत्रयःदोषाःthree faultsक्षयावहाःwill destroy
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Stealing the wealth of others, possessing others wife, distrusting friends, these three faults will destroy a person."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दूसरों का धन हड़पना, दूसरों की स्त्रियों पर बुरी दृष्टि रखना, तथा अपने मित्रों पर अत्यधिक सन्देह करना—ये तीन दोष विनाश लाने वाले हैं

Hinglish
87.24VR-6-87-24

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् । सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयाबहाः ।। ६.८७. ॥

parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam | suhṛdāmatiśaṅkā ca trayo doṣāḥ kṣayābahāḥ || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महर्षीणाम्sagesघोरःdreadfulवधःkillingसर्वदेवैःall deitiesविग्रहः चhaughtinessअभिमानश्चirascibilityरोषः चangerवैरित्वं चanimosityप्रतिकूलताrefractorinessजीवितैश्वरनाशनाःput an end to one's lifeएतेall theseदोषाःfaultsममmyभ्रातुःbrother'sगुणान्qualitiesतोयदाःrainy cloudsपर्वतानिवmountainsप्रच्छादयामासुःput an end to future
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Dreadful killing of sages, haughtiness towards deities, irascibility, anger, animosity, refractorinessall these faults will put an end to one's life. These faults have obscured my brother's future just as rainy clouds veil the mountain."

This translation covers verses 87.24–87.25 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महर्षियों का भयंकर वध, समस्त देवताओं से वैर, अभिमान, क्रोध, शत्रुता तथा प्रतिकूलता—ये सब दोष मेरे भाई रावण के जीवन और ऐश्वर्य का नाश करने वाले हैं, और इन्होंने उसके गुणों को वैसे ही ढँक दिया है, जैसे बादल पर्वतों को ढँक देते हैं

This Hindi translation covers verses 87.24–87.25 together.

Hinglish
87.25VR-6-87-25

महर्षिणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः । अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ।। ६.८७. ॥

maharṣiṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ | abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā || 6.87. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 87.24English is translated together with verse 87.24Hindi is translated together with verse 87.24
87.26VR-6-87-26

एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः । गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः। दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ।। ६.८७. ॥

ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ | guṇān pracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ| doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवyourपिताfatherभ्राताbrotherएतैःदोषैःthese faultsमयाby meइयम्thisलङ्कापुरीLanka cityन अस्तिnot be thereत्वम् चyou tooनnotतेto youपिता चfatherनnot
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Because of these faults your father and my brother has been abandoned by me from this Lanka. This Lanka will not be there, nor your father and you too."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इन्हीं दोषों के कारण मैंने अपने भाई, तेरे पिता को त्याग दिया है; अब न तो यह लंकापुरी मेरी है, न तू मेरा है, और न ही तेरा पिता

Hinglish
87.27VR-6-87-27

नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता । । ६.८७.२७ ।। ्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः। अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस। बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ।। ६.८७. ॥

neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā | | 6.87.27 || chādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ| atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa| baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yadyadicchasi || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसRakshasaअतिमानी चmeanबालश्चproud of mightदुर्विनीतश्चimmoralकालपाशेनby noose of deathबद्धःboundत्वम्yourमाम्myयत् यत्Whateverइच्छसिwish to sayब्रूहिsay
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Rakshasa! You are mean, proud of might, immoral and bound by the noose of death. Whatever you wish to say you may say."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हे राक्षस! तू अत्यन्त अभिमानी, बालक-सा अपरिपक्व तथा उद्दण्ड है; तू काल के पाश में बँध चुका है—अब जो चाहे मुझसे कह ले

Hinglish
87.28VR-6-87-28

अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किं मां त्वमिह वक्ष्यसि । प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ।। ६.८७. ॥

adya te vyasanaṃ prāptaṃ kiṃ māṃ tvamiha vakṣyasi | praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसाधमlowly among Rakshasasकिंwhyत्वम्yourवक्ष्यसिto youअद्यtodayइहhereव्यसनम्worryत्वयाby youन्यग्रोधम्banyan treeप्रवेष्टुम्enteringन शक्यम्not possible
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lowly Rakshasa! This worry has come to you today. Entering the banyan tree is not possible for you today."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आज तुझ पर विपत्ति आ पड़ी है; अब यहाँ और क्या कहेगा? हे राक्षसाधम, अब तू उस न्यग्रोध वृक्ष में प्रवेश नहीं कर पायेगा

Hinglish
87.29VR-6-87-29

धर्षयित्वा च काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया । युद्ध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह। हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षये ।। ६.८७. ॥

dharṣayitvā ca kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā | yuddhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha| hatastvaṃ devatākāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye || 6.87. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थम्Kakuthsaधर्षयित्वाclashingत्वयाby youजीवितुम्lifeन शक्यम्not possibleरणएin combatनरदेवेनgod of retributionलक्ष्मणेनसहसwith Lakshmanaयुध्यस्वwaging warत्वम्youहतःkilledयमक्षयेabode of yamaदेवताकार्यम्tasks of Devatasकरिष्यसिwill be doing
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Clashing with Lakshmana of Kakuthsa clan is not possible for you. By waging war with Lakshmana, you will be killed and reaching the abode of the Lord of death. You will be doing tasks of deities of Devatas."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)काकुत्स्थों पर आक्रमण करके तू जीवित नहीं रह सकता; अब नरदेव लक्ष्मण से युद्ध कर। मारा जाने पर तू यमलोक में जाकर देवताओं का कार्य सिद्ध करेगा’

Hinglish
87.30VR-6-87-30

निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् । न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि ।। ६.८७. ॥

nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam | na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvan sabalo gamiṣyasi || 6.87. ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Display your uplifted strength; expend all your weapons and shafts. For once come within the range of Lakshmana's arrows, you shall not this day go back alive with your army.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपना समस्त बल प्रकट कर दे, अपने सभी शस्त्र-अस्त्र चला डाल। क्योंकि एक बार लक्ष्मण के बाणों की सीमा में आ जाने पर, तू आज अपनी सेना-सहित जीवित नहीं लौट पायेगा’

Word meaningsHinglish
87.31VR-6-87-31

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्ताशतीतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptāśatītitamaḥ sargaḥ ||

Word meaningsEnglishHindiHinglish