Sarga 88

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ।। ६.८८. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha || 6.88. ||

उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलङ्कृते । कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ।। ६.८८. ॥

udyatāyudhanistriṃśo rathe susamalaṅkṛte | kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ || 6.88. ||

महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद्दृढम् । धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रशातनान् ।। ६.८८. ॥

mahāpramāṇamudyamya vipulaṃ vegavaddṛḍham | dhanurbhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitraśātanān || 6.88. ||

तं ददर्श महेष्वासो रथे सुसमलङ्कृतः । अलङ्कृतममित्रघ्नं राघवस्यानुजं बली। हनुमत्पृष्ठमासीनमुदयस्थरविप्रभम् ।। ६.८८. ॥

taṃ dadarśa maheṣvāso rathe susamalaṅkṛtaḥ | alaṅkṛtamamitraghnaṃ rāghavasyānujaṃ balī| hanumatpṛṣṭhamāsīnamudayastharaviprabham || 6.88. ||

उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् । तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् ।। ६.८८. ॥

uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam | tāṃśca vānaraśārdūlān paśyadhvaṃ me parākramam || 6.88. ||

अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् । मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ।। ६.८८. ॥

adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam | muktaṃ varṣamivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge || 6.88. ||

अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिस्सृताः । विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ।। ६.८८. ॥

adya vo māmakā bāṇā mahākārmukanissṛtāḥ | vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 6.88. ||

तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यष्टितोमरैः । अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ।। ६.८८. ॥

tīkṣṇasāyakanirbhinnān śūlaśaktyaṣṭitomaraiḥ | adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam || 6.88. ||

क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि । जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ।। ६.८८. ॥

kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi | jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ || 6.88. ||

रात्रियुद्धे मया पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः । शायितौ स्थो मया भूमौ विसञ्ज्ञौ सपुरस्सरौ ।। ६.८८. ॥

rātriyuddhe mayā pūrvaṃ vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ | śāyitau stho mayā bhūmau visañjñau sapurassarau || 6.88. ||

स्मृतिर्न ते ऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् । आशीविषमिव क्रुद्धं यन्मां योद्धुं व्यवस्थितः ।। ६.८८. ॥

smṛtirna te 'sti vā manye vyaktaṃ vā yamasādanam | āśīviṣamiva kruddhaṃ yanmāṃ yoddhuṃ vyavasthitaḥ || 6.88. ||

तच्छुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्णस्तदा । अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ।। ६.८८. ॥

tacchutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣṇastadā | abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyamabravīt || 6.88. ||

उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया । कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ।। ६.८८. ॥

uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā | kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān || 6.88. ||

स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् । वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थो ऽस्मीति दुर्मते ।। ६.८८. ॥

sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kenacit | vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho 'smīti durmate || 6.88. ||

अन्तर्धानगतेनाजौ यस्त्वया ऽ ऽचरितस्तदा । तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ।। ६.८८. ॥

antardhānagatenājau yastvayā ' 'caritastadā | taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 6.88. ||

यथा बाणपथं प्राप्य स्थितो ऽहं तव राक्षस । दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ।। ६.८८. ॥

yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito 'haṃ tava rākṣasa | darśayasvādya tattejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase || 6.88. ||

एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः । ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिञ्जयः ।। ६.८८. ॥

evamukto dhanurbhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ | sasarja niśitān bāṇānindrajit samitiñjayaḥ || 6.88. ||

ते निसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः । सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ।। ६.८८. ॥

te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ | samprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ || 6.88. ||

शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः । सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ।। ६.८८. ॥

śarairatimahāvegairvegavān rāvaṇātmajaḥ | saumitrimindrajidyuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam || 6.88. ||

स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ।। ६.८८. ॥

sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ | śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ || 6.88. ||

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च । विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.८८. ॥

indrajittvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca | vinadya sumahānādamidaṃ vacanamabravīt || 6.88. ||

पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः । आदास्यन्ते ऽद्य सौमित्रे जिवितं जिवितान्तगाः ।। ६.८८. ॥

patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ | ādāsyante 'dya saumitre jivitaṃ jivitāntagāḥ || 6.88. ||

अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण । गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ।। ६.८८. ॥

adya gomāyusaṅghāśca śyenasaṅghāśca lakṣmaṇa | gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā || 6.88. ||

क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमादुर्मतिः । भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ।। ६.८८. ॥

kṣatrabandhuṃ sadānāryaṃ rāmaḥ paramādurmatiḥ | bhaktaṃ bhrātaramadyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam || 6.88. ||

विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् । हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ।। ६.८८. ॥

viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam | hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvāmadya nihataṃ mayā || 6.88. ||

इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् । हेतुमद्वाक्यमत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ।। ६.८८. ॥

iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam | hetumadvākyamatyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha || 6.88. ||

वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मा ऽसि राक्षस । अथ कस्माद्वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा ।। ६.८८. ॥

vāgbalaṃ tyaja durbuddhe krūrakarmā 'si rākṣasa | atha kasmādvadasyetat sampādaya sukarmaṇā || 6.88. ||

अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस । कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ।। ६.८८. ॥

akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa | kuru tatkarma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam || 6.88. ||

अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किञ्चिदप्यनवाक्षिपन् । अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषाधम ।। ६.८८. ॥

anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiñcidapyanavākṣipan | avikatthan vadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādhama || 6.88. ||

इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शितान् । निजघान महावेगान् लक्ष्मणो राक्षसोरसि ।। ६.८८. ॥

ityuktvā pañca nārācānākarṇāpūritān śitān | nijaghāna mahāvegān lakṣmaṇo rākṣasorasi || 6.88. ||

सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः । नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा ।। ६.८८. ॥

supatravājitā bāṇā jvalitā iva pannagāḥ | nairṛtorasyabhāsanta savitū raśmayo yathā || 6.88. ||

स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः । सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ।। ६.८८. ॥

sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ | suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam || 6.88. ||

स बभूव तदा भीमो नरराक्षससिंहयोः । विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः ।। ६.८८. ॥

sa babhūva tadā bhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ | vimardastumulo yuddhe parasparajayaiṣiṇoḥ || 6.88. ||

उभौ हि बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ । । ६.८८. ॥

ubhau hi balasampannāvubhau vikramaśālinau | | 6.88. ||

उभावपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ । उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ।। ६.८८. ॥

ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau | ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau || 6.88. ||

युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ । । ६.८८. ॥

yuyudhāte tadā vīrau grahāviva nabhogatau | | 6.88. ||

बलवृत्राविवाभीतौ युधि तौ दुष्प्रधर्षणौ । युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव ।। ६.८८. ॥

balavṛtrāvivābhītau yudhi tau duṣpradharṣaṇau | yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva || 6.88. ||

बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ । नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।। ६.८८. ॥

bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau | nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām || 6.88. ||

सुसम्प्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ । परस्परं तौ प्रववर्षतुर्भृशं शरौघवर्षेण बलाहकाविव ।। ६.८८. ॥

susamprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau | parasparaṃ tau pravavarṣaturbhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva || 6.88. ||

अभिप्रवृद्धौ युधि युद्धकोविदौ शरासिचण्डौ शितशस्त्रधारिणौ । अभीक्ष्णमाविव्यधतुर्महाबलौ महाहवे शम्बरवासवाविव ।। ६.८८. ॥

abhipravṛddhau yudhi yuddhakovidau śarāsicaṇḍau śitaśastradhāriṇau | abhīkṣṇamāvivyadhaturmahābalau mahāhave śambaravāsavāviva || 6.88. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ ||