Sarga 86

अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः । परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।। ६.८६. ॥

atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ | pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt || 6.86. ||

यदेतद्राक्षसानीकं मेघश्यामं विलोक्यते । एतदायोध्यतां शीघ्रं कपिभिः पादपायुधैः ।। ६.८६. ॥

yadetadrākṣasānīkaṃ meghaśyāmaṃ vilokyate | etadāyodhyatāṃ śīghraṃ kapibhiḥ pādapāyudhaiḥ || 6.86. ||

अस्यानीकस्य महतो भेदने यत लक्ष्मण । राक्षसेन्द्रसुतो ऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ।। ६.८६. ॥

asyānīkasya mahato bhedane yata lakṣmaṇa | rākṣasendrasuto 'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati || 6.86. ||

स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन् परान् । अभिद्रवाशु यावद्वै नैतत् कर्म समाप्यते ।। ६.८६. ॥

sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiran parān | abhidravāśu yāvadvai naitat karma samāpyate || 6.86. ||

जहि वीर दुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् । रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ।। ६.८६. ॥

jahi vīra durātmānaṃ māyāparamadhārmikam | rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham || 6.86. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः । ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ।। ६.८६. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati || 6.86. ||

ऋक्षाः शाखामृगाश्चापि द्रुमाद्रिनखयोधिनः । अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम् ।। ६.८६. ॥

ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścāpi drumādrinakhayodhinaḥ | abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam || 6.86. ||

राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः । उद्यतैः समवर्तन्त कपिसैन्यजिघांसवः ।। ६.८६. ॥

rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ | udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ || 6.86. ||

स सम्प्रहारस्तुमुलः सञ्जज्ञे कपिराक्षसाम् । शब्देन महता लङ्कां नादयन् वै समन्ततः ।। ६.८६. ॥

sa samprahārastumulaḥ sañjajñe kapirākṣasām | śabdena mahatā laṅkāṃ nādayan vai samantataḥ || 6.86. ||

शस्त्रैश्च बहुधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः । उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम् ।। ६.८६. ॥

śastraiśca bahudhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ | udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam || 6.86. ||

ते राक्षसा वानरेषु विकृताननबाहवः । निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम् ।। ६.८६. ॥

te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ | niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam || 6.86. ||

तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः । अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे राक्षसर्षभान् ।। ६.८६. ॥

tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ | abhijaghnurnijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān || 6.86. ||

ऋक्षवानरमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः । रक्षसां वध्यमानानां महद्भयमजायत ।। ६.८६. ॥

ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ | rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata || 6.86. ||

स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरार्दितम् । उदतिष्ठत दुर्धर्षस्तत्कर्मण्यननुष्ठिते ।। ६.८६. ॥

svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirārditam | udatiṣṭhata durdharṣastatkarmaṇyananuṣṭhite || 6.86. ||

वृक्षान्धकारान्निर्गत्य जातक्रोधः स रावणिः । आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं सराक्षसः ।। ६.८६. ॥

vṛkṣāndhakārānnirgatya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ | āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sarākṣasaḥ || 6.86. ||

स भीमकार्मुकधरः कालमेघसमप्रभः । रक्तास्यनयनः क्रुद्धो बभौ मृत्युरिवान्तकः ।। ६.८६. ॥

sa bhīmakārmukadharaḥ kālameghasamaprabhaḥ | raktāsyanayanaḥ kruddho babhau mṛtyurivāntakaḥ || 6.86. ||

दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद्बलम् । रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ।। ६.८६. ॥

dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tadbalam | rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām || 6.86. ||

तस्मिन् काले तु हनुमानुद्यम्य सुदुरासदम् । धरणीधरसङ्काशो महावृक्षमरिन्दमः ।। ६.८६. ॥

tasmin kāle tu hanumānudyamya sudurāsadam | dharaṇīdharasaṅkāśo mahāvṛkṣamarindamaḥ || 6.86. ||

स राक्षसानां तत्सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन् । चकार बहुभिर्वृक्षैर्निस्सञ्ज्ञं युधि वानरः ।। ६.८६. ॥

sa rākṣasānāṃ tatsainyaṃ kālāgniriva nirdahan | cakāra bahubhirvṛkṣairnissañjñaṃ yudhi vānaraḥ || 6.86. ||

विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् । राक्षसानां सहस्राणि हनुमन्तमवाकिरन् ।। ६.८६. ॥

vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam | rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanumantamavākiran || 6.86. ||

शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः । शक्तिभिः शक्तिहस्ताश्च पट्टिशैः पट्टिशायुधाः ।। ६.८६. ॥

śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ | śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭiśaiḥ paṭṭiśāyudhāḥ || 6.86. ||

परिधैश्च गदाभिश्च चक्रैश्च शुभदर्शनैः । शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः ।। ६.८६. ॥

paridhaiśca gadābhiśca cakraiśca śubhadarśanaiḥ | śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ || 6.86. ||

घौरैः परश्वधैश्चैव भिन्दिपालैश्च राक्षसाः । मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्च तलैरशनिसन्निभैः। अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम् ।। ६.८६. ॥

ghauraiḥ paraśvadhaiścaiva bhindipālaiśca rākṣasāḥ | muṣṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisannibhaiḥ| abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam || 6.86. ||

तेषामपि च सङ्क्रुद्धश्चकार कदनं महत् । । ६.८६.२४ ।। टिभिर्वज्रकल्पैश्च तलैरशनिसन्निभैः। स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित्। सूदयन्तमभित्रघ्नममित्रान् पवनात्मजम् ।। ६.८६. ॥

teṣāmapi ca saṅkruddhaścakāra kadanaṃ mahat | | 6.86.24 || ṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisannibhaiḥ| sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit| sūdayantamabhitraghnamamitrān pavanātmajam || 6.86. ||

स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः । क्षयमेष हि नः कुर्याद्राक्षसानामुपेक्षितः ।। ६.८६. ॥

sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ | kṣayameṣa hi naḥ kuryādrākṣasānāmupekṣitaḥ || 6.86. ||

इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः । वहन् परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे ।। ६.८६. ॥

ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ | vahan paramadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe || 6.86. ||

सो ऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान् पट्टिशांश्च परश्वधान् । अभ्यवर्षत दुर्द्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ।। ६.८६. ॥

so 'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭiśāṃśca paraśvadhān | abhyavarṣata durddharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ || 6.86. ||

तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः । रोषेण महता ऽ ऽविष्टो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ६.८६. ॥

tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ | roṣeṇa mahatā ' 'viṣṭo vākyaṃ cedamuvāca ha || 6.86. ||

युद्ध्यस्व यदि शूरो ऽसि रावणात्मज दुर्मते । वायुपुत्रं समासाद्य जीवन्न प्रतियास्यसि ।। ६.८६. ॥

yuddhyasva yadi śūro 'si rāvaṇātmaja durmate | vāyuputraṃ samāsādya jīvanna pratiyāsyasi || 6.86. ||

बाहुभ्यां प्रतियुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे । वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ।। ६.८६. ॥

bāhubhyāṃ pratiyudhyasva yadi me dvandvamāhave | vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ || 6.86. ||

हनुमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् । रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ।। ६.८६. ॥

hanumantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam | rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6.86. ||

यः स वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसम्भवः । स एष रथमास्थाय हनुमन्तं जिघांसति ।। ६.८६. ॥

yaḥ sa vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasambhavaḥ | sa eṣa rathamāsthāya hanumantaṃ jighāṃsati || 6.86. ||

तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः । जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ।। ६.८६. ॥

tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ | jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi || 6.86. ||

इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन । ददर्श तं पर्वतसन्निकाशं रणे स्थितं भीमबलं नदन्तम् ।। ६.८६. ॥

ityevamuktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena | dadarśa taṃ parvatasannikāśaṃ raṇe sthitaṃ bhīmabalaṃ nadantam || 6.86. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ ||