Sarga 83

राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् । श्रुत्वा सङ्ग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ।। ६.८३. ॥

rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām | śrutvā saṅgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6.83. ||

सौम्य नूनं हनुमता क्रियते कर्म दुष्करम् । श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ।। ६.८३. ॥

saumya nūnaṃ hanumatā kriyate karma duṣkaram | śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ || 6.83. ||

तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः । क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ।। ६.८३. ॥

tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ | kṣipramṛkṣapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ || 6.83. ||

ऋक्षाराजस्तथोक्तस्तु स्वेनानीकेन संवृतः । आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनुमान् यत्र वानरः ।। ६.८३. ॥

ṛkṣārājastathoktastu svenānīkena saṃvṛtaḥ | āgacchat paścimaṃ dvāraṃ hanumān yatra vānaraḥ || 6.83. ||

अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि । वानरैः कृतसङ्ग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ।। ६.८३. ॥

athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi | vānaraiḥ kṛtasaṅgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam || 6.83. ||

दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम् । नीलमेघनिभं भीमं सन्निवार्य न्यवर्तत ।। ६.८३. ॥

dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛkṣabalamudyatam | nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ sannivārya nyavartata || 6.83. ||

स तेन हरिसैन्येन सन्निकर्षं महायशाः । शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.८३. ॥

sa tena harisainyena sannikarṣaṃ mahāyaśāḥ | śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt || 6.83. ||

समरे युद्ध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां पुरः । जघान रुदतीं सीतामिन्द्रिजिद्रावणात्मजः ।। ६.८३. ॥

samare yuddhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ puraḥ | jaghāna rudatīṃ sītāmindrijidrāvaṇātmajaḥ || 6.83. ||

उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णो ऽहमरिन्दम । तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ।। ६.८३. ॥

udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo 'hamarindama | tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ || 6.83. ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः । निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ।। ६.८३. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrcchitaḥ | nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6.83. ||

तं भूमौ देवसङ्काशं पतितं प्रेक्ष्य राघवम् । अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ।। ६.८३. ॥

taṃ bhūmau devasaṅkāśaṃ patitaṃ prekṣya rāghavam | abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ || 6.83. ||

असिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः । प्रदहन्तमनासाद्यं सहसा ऽग्निमिवोच्छिखम् ।। ६.८३. ॥

asiñcan salilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ | pradahantamanāsādyaṃ sahasā 'gnimivocchikham || 6.83. ||

तं लक्ष्मणो ऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः । उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम् ।। ६.८३. ॥

taṃ lakṣmaṇo 'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ | uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃyutam || 6.83. ||

शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम् । अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ।। ६.८३. ॥

śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmārya vijitendriyam | anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ || 6.83. ||

भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् । यथा ऽस्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ।। ६.८३. ॥

bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam | yathā 'sti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ || 6.83. ||

यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् । नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।। ६.८३. ॥

yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham | nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate || 6.83. ||

यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत् । भवांश्च धर्मयुक्तो वै नैवं व्यसनमाप्नुयात् ।। ६.८३. ॥

yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet | bhavāṃśca dharmayukto vai naivaṃ vyasanamāpnuyāt || 6.83. ||

तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं च गते त्वयि । धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ ।। ६.८३. ॥

tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ ca gate tvayi | dharmo bhavatyadharmaśca parasparavirodhinau || 6.83. ||

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः । यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ।। ६.८३. ॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ | yadyadharmeṇa yujyeyuryeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ || 6.83. ||

यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः । धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत् ।। ६.८३. ॥

yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ | dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet || 6.83. ||

यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः पतिष्ठितः । क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ।। ६.८३. ॥

yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ patiṣṭhitaḥ | kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau || 6.83. ||

वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव । वधकर्म हतो ऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति ।। ६.८३. ॥

vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava | vadhakarma hato 'dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati || 6.83. ||

अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् । विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ।। ६.८३. ॥

athavā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param | vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā || 6.83. ||

अदृष्टप्रतिकारेण त्वव्यक्तेनासता सता । कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ।। ६.८३. ॥

adṛṣṭapratikāreṇa tvavyaktenāsatā satā | kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana || 6.83. ||

यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात्तव किञ्चन । त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन्नोपपद्यते ।। ६.८३. ॥

yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāttava kiñcana | tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt sannopapadyate || 6.83. ||

अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते । दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ।। ६.८३. ॥

athavā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo 'nuvartate | durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ || 6.83. ||

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे । धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ।। ६.८३. ॥

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame | dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 6.83. ||

अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परन्तप । अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता ।। ६.८३. ॥

atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila parantapa | anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā || 6.83. ||

यदि धर्मो भवेद्भूतो अधर्मो वा परन्तप । न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ।। ६.८३. ॥

yadi dharmo bhavedbhūto adharmo vā parantapa | na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ || 6.83. ||

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव । सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ।। ६.८३. ॥

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava | sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 6.83. ||

मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयमिति राघव । धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ।। ६.८३. ॥

mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo 'yamiti rāghava | dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā || 6.83. ||

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ।। ६.८३. ॥

arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛttebhyastatastataḥ | kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 6.83. ||

अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ।। ६.८३. ॥

arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ | vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 6.83. ||

सो ऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः । पापमारभते कर्तुं ततो दोषः प्रवर्तते ।। ६.८३. ॥

so 'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ | pāpamārabhate kartuṃ tato doṣaḥ pravartate || 6.83. ||

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ।। ६.८३. ॥

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ | yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 6.83. ||

यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् । यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ।। ६.८३. ॥

yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān | yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ || 6.83. ||

अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया । राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ।। ६.८३. ॥

arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā | rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā || 6.83. ||

यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् । अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ।। ६.८३. ॥

yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam | adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā || 6.83. ||

हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः । अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ।। ६.८३. ॥

harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ | arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 6.83. ||

येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम् । ते ऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ।। ६.८३. ॥

yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām | te 'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ || 6.83. ||

त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते । रक्षसा ऽपहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ।। ६.८३. ॥

tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite | rakṣasā 'pahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava || 6.83. ||

तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम् । कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ।। ६.८३. ॥

tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam | karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava || 6.83. ||

उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घवाहो दृढव्रत । किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ।। ६.८३. ॥

uttiṣṭha naraśārdūla dīrghavāho dṛḍhavrata | kimātmānaṃ mahātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 6.83. ||

अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः । सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ।। ६.८३. ॥

ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutānidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ | sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām || 6.83. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe tryaśītitamaḥ sargaḥ ||