Sarga 80

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिञ्जयः । क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो दन्तान् कटकटापयन् ।। ६.८०. ॥

makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiñjayaḥ | krodhena mahatā ' 'viṣṭo dantān kaṭakaṭāpayan || 6.80. ||

कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन् । आदिदेशाथ सङ्क्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ।। ६.८०. ॥

kupitaśca tadā tatra kiṃ kāryamiti cintayan | ādideśātha saṅkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam || 6.80. ||

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ।। ६.८०. ॥

jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ || 6.80. ||

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे । किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ।। ६.८०. ॥

tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge | kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge || 6.80. ||

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः । यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहवेन्द्रजित् ।। ६.८०. ॥

tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ | yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhavendrajit || 6.80. ||

जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः । आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ।। ६.८०. ॥

juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ | ājagmustatra sambhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ || 6.80. ||

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो ऽथ विभीतकाः । लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ।। ६.८०. ॥

śastrāṇi śarapatrāṇi samidho 'tha vibhītakāḥ | lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6.80. ||

सर्वतो ऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः । छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवितः ।। ६.८०. ॥

sarvato 'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ | chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṃ jagrāha jīvitaḥ || 6.80. ||

सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः । बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ।। ६.८०. ॥

sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ | babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca || 6.80. ||

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः । हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ।। ६.८०. ॥

pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasannibhaḥ | havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6.80. ||

हुत्वा ऽग्निं तर्पयित्वा च देवदानवराक्षसान् । आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ।। ६.८०. ॥

hutvā 'gniṃ tarpayitvā ca devadānavarākṣasān | āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham || 6.80. ||

स वाजिभिश्चतुर्भिश्च बाणैश्च निशितैर्युतः । आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ।। ६.८०. ॥

sa vājibhiścaturbhiśca bāṇaiśca niśitairyutaḥ | āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottamaḥ || 6.80. ||

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः । मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलङ्कृतः ।। ६.८०. ॥

jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ | mṛgaiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṅkṛtaḥ || 6.80. ||

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः । बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैडूर्यसमलङ्कृतः ।। ६.८०. ॥

jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasannibhaḥ | babhūvendrajitaḥ keturvaiḍūryasamalaṅkṛtaḥ || 6.80. ||

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः । स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ।। ६.८०. ॥

tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ | sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ || 6.80. ||

सो ऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिञ्जयः । हुत्वा ऽग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतो ऽब्रवीत् ।। ६.८०. ॥

so 'bhiniryāya nagarādindrajit samitiñjayaḥ | hutvā 'gniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato 'bravīt || 6.80. ||

अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्राजितौ वने । जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणार्जितम् ।। ६.८०. ॥

adya hatvā raṇe yau tau mithyā pravrājitau vane | jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇārjitam || 6.80. ||

अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम् । करिष्ये परमप्रीतिमित्युक्त्वा ऽन्तरधीयत ।। ६.८०. ॥

adya nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam | kariṣye paramaprītimityuktvā 'ntaradhīyata || 6.80. ||

आपपाताथ सङ्क्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः । तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ।। ६.८०. ॥

āpapātātha saṅkruddho daśagrīveṇa coditaḥ | tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe || 6.80. ||

स ददर्श महावीर्यो नागौ त्रिशिरसाविव । सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ।। ६.८०. ॥

sa dadarśa mahāvīryo nāgau triśirasāviva | sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau || 6.80. ||

इमौ ताविति सञ्चिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । सन्ततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।। ६.८०. ॥

imau tāviti sañcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam | santatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān || 6.80. ||

स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ । अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः सऱैः ।। ६.८०. ॥

sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau | acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ saṟaiḥ || 6.80. ||

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ । धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ।। ६.८०. ॥

tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau | dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ || 6.80. ||

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ । तमस्त्रैः सूर्यसङ्काशैर्नैव पस्पृशतुः शरैः ।। ६.८०. ॥

pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau | tamastraiḥ sūryasaṅkāśairnaiva paspṛśatuḥ śaraiḥ || 6.80. ||

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः । दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृताः ।। ६.८०. ॥

sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ | diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtāḥ || 6.80. ||

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः । शश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ।। ६.८०. ॥

naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ | śaśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate || 6.80. ||

घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम् । स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ।। ६.८०. ॥

ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam | sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ || 6.80. ||

स रामं सूर्यसङ्काशैः शरैर्दत्तवरो भृशम् । विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ।। ६.८०. ॥

sa rāmaṃ sūryasaṅkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam | vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ || 6.80. ||

तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ । हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान् ।। ६.८०. ॥

tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau | hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmān mumucatuḥ śarān || 6.80. ||

अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः । निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ।। ६.८०. ॥

antarikṣe samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ | nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ || 6.80. ||

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ । तानिषून् पततो भल्लेरनेकैर्निचकृन्ततुः ।। ६.८०. ॥

atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau | tāniṣūn patato bhalleranekairnicakṛntatuḥ || 6.80. ||

यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपततः शितान् । ततस्तु तौ दाशरथी ससृजाते ऽस्त्रमुत्तमम् ।। ६.८०. ॥

yato hi dadṛśāte tau śarānnipatataḥ śitān | tatastu tau dāśarathī sasṛjāte 'stramuttamam || 6.80. ||

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन् । विव्याध तौ दाशरथी लध्वस्त्रो निशितैः शरैः ।। ६.८०. ॥

rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan | vivyādha tau dāśarathī ladhvastro niśitaiḥ śaraiḥ || 6.80. ||

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहितैः । बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ।। ६.८०. ॥

tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhitaiḥ | babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau || 6.80. ||

नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् । न चान्यद्विदितं किञ्चित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ।। ६.८०. ॥

nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān | na cānyadviditaṃ kiñcit sūryasyevābhrasamplave || 6.80. ||

तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः । बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ।। ६.८०. ॥

tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ | babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale || 6.80. ||

लक्ष्मणस्तु सुसङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् । ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।। ६.८०. ॥

lakṣmaṇastu susaṅkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt | brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 6.80. ||

तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । । ६.८०. ॥

tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | | 6.80. ||

नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तु मर्हसि । अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्। पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि ।। ६.८०. ॥

naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantu marhasi | ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam| palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi || 6.80. ||

अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल । आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ।। ६.८०. ॥

asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala | ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān || 6.80. ||

तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् । राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ।। ६.८०. ॥

tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt | rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6.80. ||

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्स्थलं वा । एवं निगूढो ऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः ।। ६.८०. ॥

yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhassthalaṃ vā | evaṃ nigūḍho 'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ || 6.80. ||

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः । वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ।। ६.८०. ॥

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ | vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate || 6.80. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे अशीतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aśītitamaḥ sargaḥ ||